Seysenbi, 18 Aqpan 2020
Ädebiet 2849 20 pikir 15 Qañtar, 2020 sağat 11:13

Mwhtar Mağauin

Redakciyadan: Biıl qazaqtıñ wlı perzenti, Halıq jazuşısı, wlttıñ ruhani şejiresin keñ auqımda zerttegen söz zergeri Mwhtar Mağauin 80 jasqa keledi. Osı orayda «Qazaq ädebieti» gazetinde jariyalanğan «Mwhtar Mağauin» attı maqalanı nazarlarıñızğa wsınıp otırmız.

Qazaq ädebieti dese, til wşına eñ aldımen oralar alıptar tobı bar. HH ğasır basındağı Alaş arıstarı men ölmes tuındılar äkelgen ürkerdey top, olardıñ közin körgen Äuezov, Müsirepov, Mwstafinderden soñ tilge oralar ondağan esim-soydıñ işinde Mwhtar ağa Mağauinniñ atı-jöni bölek, dara estiledi.

Siz wlt ädebietiniñ klassikterin tü­geldey oqıp, oy iirimine süñgip, öziñizdi ruhani tületseñiz, sonıñ işinde egerde qapelimde Ma­ğauindi oqımağan bolsañız, onda bir büyiri­ñiz olqı soğıp, ruhaniyat älemindegi saparıñızda «wlttıñ özin özi tanuı, adamnıñ özin-özi tanımaqqa wmtılısı» twrğısınan kemeldikke bağıt tüzey almağanıñız birden bayqaladı. Öytkeni Mağauin – qazaqtıñ ruhani tarihında attap ötuge, qayırıla soqpauğa bolmaytın suretkerdiñ biri häm biregeyi. Öytkeni Mağauin – tek ädebietşiler üşin ğana emes, ädebiettanuşı («Qobız sarını», sın maqalaları), mädeniettanuşı (tanımdıq maqalaları men zertteuleri) ğalımdar men tarihşılar («Qazaq tarihınıñ älippesi», «Şıñğıs han») üşin de mol mağlwmat, sonı taqırıp, şüygin oy wsınğan, är sözin pafospen, ayğaymen örmey, dälel-däyekpen, özindik twjırımmen kestelegen oyşıl. Öytkeni HH ğasırdıñ soñğı şireginen bastalğan Ma­ğauinniñ salqar köşi är onjıldıqtar sayın jaña öriske bet alıp, gumanitarlıq salanıñ är tobına, tipti sayasi ortağa deyin («Wltsızdanu wranı») oyın aşıq jetkizip, qazaq sanasın qalğıp-mülguden saqtandırumen keledi.

Bälkim, büginderi klassikter törinen orın alğan keybir qalamgerlerdi oqımasañız, romandarın aqtarıp-töñkermeseñiz, ömir jolına jiti nazar salmağan bolsañız, odan tarlıq körmessiz, biraq Mağauindi oqımay, wlt ruhaniyatı maydanında biikke şığandap, kökke samğaymın deu äbestik bolar edi.

Bas­qa-basqa, büginderi twtas qazaqtıñ payım-parasatımen, bitim-bolmısımen bite qaynasıp ketken jıraulardıñ aldaspan ruhın eşkim Mağauinsiz atay alması anıq. Jıraular mwrası qazaqtıñ ruhani-mädeni qordalanuına ölşeusiz üles qostı. Tilge jaña lep, oyğa oramdı mazmwn äkeldi. Wlt ruhtandı. Öziniñ ötkenine kümänmen emes, maqatana qaraytın wrpaq köbeydi.

«Kökmwnardan» bastalıp, «Alasapıranmen» kemerinen asqan, «Sarı qazaq» pen «Şahan şeriniñ» iirimine boylatqan, «Qıpşaq aruımen» jaña sipatta bağıt tüzep, «Odağay äñgimeleri» arqılı qoğamdıq ortağa bölek oy tastağan jazuşınıñ är tuındısı – wlttıñ oljası, qazınası. Osı şığarmalardıñ kez kelgenin qaytalap oqısañız, jazuşınıñ tek tınımsız eñbek, üzdiksiz izdeniske boy wrıp, özin-özi qaytalamauğa ıjdağat tanıtqanın, är şığarmasın jıldar boyı oy eleginen ötkizip, öz köñili tolğanşa swrıptaytının, elden erek jauapkerşilikpen qalamğa bergen sertin eşuaqıt bwzbağanın bayqaysız. Şığarmalar kompoziciyasında bosañ arqau joq, syujettiñ bäri şahmat taqtasınday oylastırılğan, dittegen maqsatına jetuge qajetti detal'dar aldın-ala ekşelgen, keyipkerleri ärtekti, türli minezdi, är uaqıtta ömir sürgen, özgeşe bolmıs ieleri bolsa da, avtor sonıñ bärine öz däuirine say obraz darıta bilgen. Bizdiñ köptegen jazuşılardıñ keyipkerleri qazirgi uaqıtta ömir sürgenimen, minez-qwlqı, söyleu mäneri erte zaman keypin tanıtatınday seziletini de jasırın emes. Mağauin buını, onıñ zamandastarı osı olqılıqtı barınşa joyğan, wlt tiliniñ mäyegin körkem ädebietke keñ-molınan paydalanğan, öşpestey mörlegen «altın şoğır» deuge negiz bar. Solardıñ işinde Mağauin tiliniñ ekpini, tınısı, äserliligi, däldigi özgeden oqşau. Qalamger är öñirdiñ özine tän mazmwndı tilin jatsınbay, däl ornımen paydalanadı, köne sözderdi kerek jerine qoldanıp, tekske jaña mağına üsteydi, jaña sözder men terminderdi, ğılımi ataulardı nığızdap, söz säulesin qwbıltıp, quatın arttırıp qoldanadı, mwndayda oqıp otırıp, eriksiz tänti bolasıñ. Şımır da şiraqı söylemderden läzzat alasıñ.

Soñğı jıldarı köp aytılıp jürgen «qala prozası» degen wğım bar. Suretkerdiñ «Äyel mahabbatı», «Arhiv hikayası», «Qıpşaq aruı» sekildi birneşe şığarmasın zerdeleseñiz, qalağa kelgen yaki qalada ömir sürgen adamnıñ psihologiyasın, jüris-twrısın, tirlik jağdayın barınşa şınayı qalıptaytınına riza-qoş bolar ediñiz.

Bal'zaktıñ Pariji, Borhestiñ Buenos-Ayresi, Pamuktiñ Stambulı sekildi keñ auqımda bolmasa da, qazaq ädebieti oqırmandarı üşin Mwhtar Mağauinniñ Almatısı – bir töbe.

Osı şığarmalardı oqığanda, Almatınıñ jazuşı surettegen sätterin sağına eske alasız, körmeseñiz de körgendey bolasız. Almatı – än keşteriniñ, qızıldı-jasıldı duman toylardıñ, tügesilmes koncertterdiñ, bitpeytin jiındardıñ, sändi ğimarattardıñ, biznes ortalıqtar men bazarlardıñ ğana qalası emes, jwmbaqqa, sırğa tolı kitaphanası men muzeyi, teatrları men ğılımi ortalıqtarı bar, ruhani aurası bölek, san-salalı tağdır ieleri mekendegen, öziniñ tılsım qwpiyaların işine bükken tarihı nän şahar. Atalğan şığarmalardı oqığanda osınday şaharda tirlik keşip jatqanıñızdı oy eleginen qaytara ötkizesiz.

Mağauin şığarmaşılığı – arnalı özen sekildi. Qaytalay oqıp, şüñetine üñilgen sayın tereñine tarta beredi. Suretker turalı köp aytuğa boladı, odan da köp aytuğa boladı, äytkenmen, tolıq aytıp, aqıl-taqıl tügesu mümkin emes. Sebebi, qalamgerdiñ jasampaz bolmısı – biz söz etkennen äldeqayda keñ, auqımdı, köp funkciyalı, san aluan differencialdı.

Tüpnwsqa: «Qazaq ädebieti»

Toqtaräli Tañjarıq

Abai.kz

20 pikir