Düysenbi, 27 Qañtar 2020
Ädebiet 3445 5 pikir 9 Jeltoqsan, 2019 sağat 14:24

«Gülder men kitaptar» romanı jäne poststrukturalistik bağıt

Bügingi qazaq ädebietinde özindik jazılu stilimen, qalıptasqan ädebi ürdiske qayşı keletindigimen erekşelenetin şığarmalar köbeyude. Solardıñ biri jazuşı Didar Amantaydıñ «Gülder men kitaptar» romanı. Bwl roman jayında türli pikirler aytıluda. Bwrın soñdı mwnday bağıtta jazılğan tuındını kezdestirmegen qazaq oqırmandarı bwl romandı birden qabıldap kete almadı.

Qazaq oqırmandandarı arasında modernistik bağıtta jazılğan şığarma qatarına «Gülder men kitaptar» romanın jatqızatının birneşe ret estidim. Biraq, özim qolıma alıp oqımağan soñ kelisuge de, kelispeuge de batılım barmadı. Birneşe kün bwrın osı romandı oqıp şığu säti bwyırdı. Alğaşqı betin aşıp oqi bastağannan-aq, rasımen de modernistik, naqtıraq aytsaq, «postmodernistik» bağıtta jazılğan tuındı eken-au,- degen oyğa keldim.  Jazuşı Didar Amantaydıñ «Gülder men kitaptar» romanı «Qarqaralı basında» attı jinağına engizilipti.

Roman bastı keyipker Älişerdiñ tüs köruimen bastaladı. «Jer betin twman bastı. Sodan keyin aspan salbırap tömen tüsken. Eñseni köterip jüru mümkin bolmay qaldı, adamdar boyın tiktep twra almağan soñ, jer bauırlap eñbektey bastadı. Qorlıqtıñ auırı qwnısqan jauırındı jazıp tik jüre almauda eken. Jorğalap kele jatıp ol jerdiñ iisin tanıdı, kitaptıñ iisi şığadı. Kädimgi şañ-topıraq basqan bayırğı sarı ala qağazdıñ tañsıq alaböten iisi tap ieginiñ astınan añqıp twr. Aspan men jerdiñ arasın qalıñ bozamıq twman jaylağan»[1, 6]. Şığarmanıñ negizgi ideyasın avtor bas keyipkeriniñ tüs körui arqılı beredi. Bwl romannıñ erekşeligi – avtor şığarmanıñ stilinen göri ideyasına jäne onıñ qabıldanuına basa nazar audaradı. Olay deytinimiz, Älişerdiñ tüs köru arqılı berilgen «aspannıñ salbırap jerge tüsip, şañ-tozañğa aynalu» pocesi şığarmanıñ soñında da qaytalanadı. Äueli bwl körinis Älişerdiñ tüsinde beynelense, keyin Älişer aqiqattı izdeu jolında özine-özi qol jwmsap, köz jwmğan soñ avtor tağı da joğarıdağı abzactı sol küyinşe beredi. Alayda, şığarma basında «alasapıran» dep tüsingen dünie, şığarma soñında «aqırzamanğa» aynalıp ketedi.

«Aspan men jer». «Aspan salbırap jerge tüsedi». Avtor aspan men jerdi, yağni biiktik pen tömendikti, pälsapalıq jağınan mağınası sonşalıqtı tereñ sözderdi nege alıp otır? Mifologiyada dünie, tirşilik qwdaylar arqılı payda boldı delinedi. YAğni er men äyeldi aspan men jer qwdaylarına teñestirip, solardıñ biriguiniñ saldarınan dünie jaratıldı,- dep beriledi. Eñ äueli, Mısır mifologiyasında jer, atalıq bastau – Geb, aspan, analıq bastau – Nut. Qıtay mifologiyasında kerisinşe, äyel, jer, qara tüsti – In', erkek, aspan, aq tüsti – YAn. Grek mifologiyasında biiktik pen aspan qwdayı – Zevs,  al, jer men qwnarlılıq qwdayı – Artemida bolıp sanaladı. İzgilik pen zwlımdıqtıñ, yağni aq pen qaranıñ arası qanşa alşaq bolğanımen, keyde solardıñ arajigin ayıru sonşa qiın bolatını ras. Düniede zwlımdıq bolmasa, meyirimdiliktiñ bar ekenin, jamandıq bolmasa jaqsılıqtıñ bar ekenin adamzat bilmes edi. Tiisinşe, adam qanşa biiktep, joğarı köterilgenmen onıñ baratın ornı – jer. Osı ideya romannıñ ön boyınan körinip twradı. Şığarmanıñ «jer men aspannıñ» biriguinen bastalıp, «jer men aspannıñ» tüyisuinen ayaqtaluı osınday oyğa alıp keledi.

Älem payda bolğannan bastap, adamzat aqiqattı izdey bastadı. Sol aqiqattı izdeu barısında är türli ğılım salaları payda boldı. HİH ğasırdıñ soñı men HH ğasırdıñ basında ğılım zerttelu ob'ektisine qaray gumanitarlıq jäne jaratılıstanu ğılımdarı, - dep ekige bölingeni belgili. Alayda, qanday ğılımdı alıp qarasaq ta, onıñ bir ğana missiyası bar – ol aqiqattı tanu. Sol aqiqattı tanuda «retrospekciya» degen ädistiñ atqarar röli erekşe. «Retrospekciya – «ötkenge nazar audaru» («ötkenniñ tirilui», «ötkendi izdeu») [3]. «Gülder men kitaptardağı» bastı keyipker Älişer attı jazuşı retrospekciyalıq ädis arqılı ülken üş tomnan twratın kitabın jazadı. Onda türkilerdiñ payda boluı, payğambarlardıñ düniege kelui, adamzattıñ jaratuşı Täñirdiñ bar ekenine senimi, payğambarlar men filosoftardıñ tarihtağı röli, är kezeñdegi qoğamdıq özgerister tarihi aspektilik twrğıda bayandaladı. Keyipker Älişerdiñ ömiri men äreketi «Gülder men kitaptar» wğımımen üylesin tapqan. YAğni, Älişer kitabında «Älem qalay payda bolı? Adamzat qalay payda boldı? Alğaşqı jazu, sızu, til qalay jäne qaşan payda boldı? Biz oqıp jürgen tarih dwrıs tarih pa?» degen swraqtardıñ jauabın izdep, «artqa şeginis» jasadı. Sonday-aq, ol şınayı ömirinde de «Qwday bar ma, joq pa?» degen saualdıñ jauabın, yağni «aqiqattı» tabu maqsatımen «artqa şeginis» jasap, öz-özine qol jwmsaydı.

Älemniñ jaratıluı turalı oyları ekige bölingen filosoftar özderin materialister jäne idealister dep atadı. Bastapqıları dünie materiadan payda boldı dese, keyingileri dünie ideyadan, oydan düniege keldi,- deydi. Däl bügingi tañda, ğılımda dünie materiadan payda boldı degen wğım basımıraq. Al, HH ğasırdıñ basında dünieni tanuda intellektualdı oydı birinşi orınğa qoyğan idealisterdiñ sanı birşama arta bastadı. Ideyanıñ jemisi retinde ğılımda äueli «qwrılımdıq lingvistika», keyin osı salanıñ jelisimen «qwrılımdıq antropologiya» ğılım salası payda boldı. Bwl salanıñ ökilderi özderin «strukturalist ğalımdar» dep atadı. HH ğasırdıñ basında V.Gumbol'd (1769-1859), Ferdinand de Sossyur (1857-1913), Jak Derrida (1930-2004), Rolan Bart (1915-1980), Klod Levi-Stross (1908-2009), Roman YAkobson (1896-1982), keyinirek HH ğasırdıñ İİ jartısında «izin jalğastıruşılar» degen atpen tanımal bolğan YU.M.Lotman (1922-1993), V.YU.Borev, sındı francuz jäne AQŞ ğalımdarı ğılımnıñ jaña baspaldağına şıqtı. Olar ğılımğa «qwrılımdıq zertteu» ädisin alıp kelgendigimen erekşelenedi. «Qwrılımdıq zertteu – ädebi mätinderdi logikalıq bir jüyege alıp keledi»[4, 22], - deydi tanımal francuz strukturalisti Klod Levi-Stross. «Bwl mekteptiñ ökilderin qızıqtıratın bir ğana mäsele bar. Ol «Tuındı qalay jasalındı?» degen swraqtıñ jauabın tabu»[5, 25] - deydi Klod Levi-Stross.  Onı tabu jolında, yaki aqiqattı izdeu jolında ärtürli ğılım salaları birigui kerek. Francuz ğalımı Rolan Bart: «Şığarma tarih, etnografiya, lingvistika, ädebiet, jaratılıstanu, antropologiya, matematika, äleumettanu, psihologiya sındı är türli ğılım salalarınıñ işki jañğıruınıñ nätijesinde emes, qayta olardıñ bir-birimen tüyisuiniñ nätijesinde payda boladı»[3, 130],-deydi. Al, mätinderdi logikalıq bir jüyege alıp kelu men tuındınıñ qalay jasalınğandığın bilude retrospekciyalıq ädistiñ atqarar röli erekşe. Qwrılımdıq antropologiya ğılımınıñ bastı erekşeligi, ärdayım «artqa şeginis» jasap bastapqı aqiqatqa «qayta oralıp otıradı». YAğni, Didar Amantaydıñ «Gülder men kitaptar» romanındağı Älişerdiñ «Älem qalay payda bolı? Adamzat qalay payda bodı? Alğaşqı jazu, sızu, til qalay jäne qaşan payda boldı? Biz oqıp jürgen tarih dwrıs tarih pa?» degen saualdar, qwrılımdıq antropologiyanıñ da negizgi zertteu taqırıbı. Bwl arqılı Didar Amantaydıñ «Gülder men kitaptar» romanın qwrılımdıq antropologiyalıq, onıñ işinde poststrukturalistik bağıtta jazılğan tuındı dep aytuımızğa äbden boladı. Sebebi, roman  epilogınan bastap, soñına deyin twnıp twrğan ideyalıq, pälsapalıq dünielerden twratın poststrukturalistik şığarma. Büginde jañaşıldıqqa janı qwmar qazaq oqırmanı üşin jazu stili özgeşerek, aytar oyı tüsiniksizdeu, yaki pälsapalıq oyları basımıraq tuındılar ülken jañalıq bolıp körinui mümkin. Alayda, joğarıda aytqanday, postrukturalistik bağıt  HH ğasırdıñ basında Amerika jäne Batıs Europa elderinde birşama zerttelingen sala bolatın. Jazuşı Didar Amantay osı poststrukturalistik bağıttı wlttıq negizde, körkem ädebi stilimen bere bilgen. Romannıñ negizgi erekşeligi de osında.

Romannıñ atauı oqırman üşin tüsiniksiz, äri qızıqtı. «Gülder men kitaptar». Romandı bwlay atau arqılı avtor oqırmanına ne aytqısı keldi? Romannıñ «Şejire» attı böliminde: «Kitap dünieni özgertpeydi. Biraq, jetim köñil jalğızdıqta onı özine medet twtadı» [1, 50], - deydi. Al, «Gülder» attı böliminde: «Eski zamanda şayır qızdıñ swluın gülge teñedi. Qazir ol izgiliktiñ beynesine aynalıp otır. Qasiret şegip, beynet körgende, şındıqtı tanıp, baqıt keşkende, sizdiñ irgeñizden wdayı gül tabıladı. Qayğıñızğa ortaqtasadı, quanışıñızdı bölisedi, jalğızdıqta serik boladı» [1, 60] - deydi. Avtordıñ jalğız ğana mwñdas dosı, sırlası bar. Ol – kitap. Gül de däl sonday – janı näzik, sezimtal sırlas dos.  Iya, mwnda güldi de, kitaptı da jalğızdıqtan qwtqaratın joldas retinde qarauğa bolar edi. Alayda, avtordıñ aytayın degen negizgi oyı bwl emes sekildi. Avtor şığarmanıñ soñında «Gülder me, kitaptar ma?» degen swraq qoyıp, onı tarihtıñ enşisine qaldıratın sekildi. Jazbalar attı bölimde: «...gülder turalı şığarma, älde kitaptar jayındağı tuındı. Kitap oy retinde jalğızdıqtıñ ayasında düniege keletin jwmbaq qwbılıs, al güldi serik izdegen janı näzik adam ösiredi. Gül sezimdi oy tudıradı, kitap oydıñ sezimin damıtadı» [1, 120] - degen söylemder arqılı jazuşı kitaptıñ negizgi ideyasın jetkizip twr.

Belgili strukturalist-ğalım, poststrukturalistik bağıttıñ ökili Rolan Bart «Avtordıñ ölimi» (1967), «Şığarmadan mätinge» (1971) attı maqalalarında avtor, şığarma jäne mätinniñ ara-qatınasın zertteydi. Ol şığarma men mätinniñ ayırmaşılığın bılayşa körsetedi: «Şığarmalar men mätinderdiñ arajigin fizikalıq twrğıda aşuğa talpınu bos äureşilik. Äsirese, «Şığarma degen – klassika, mätin – avangard» deu jañsaqtıq bolar edi... Mätin eñ köne şığarmalar da boluı mümkin, al köptegen zamanaui tuındılar mätinge mülde jatpauı mümkin. Ayırmaşılıq mınada: şığarma – kitabi keñistikte (kitaphana katalogında, kitap dükeninde) qozğalıssız qalatın, zattıq fragment bolsa, mätin – belgili bir erejelerge säykes (nemese qarsı) däleldenetin, ärqaşan qozğalısta bolatın, ädisnamalıq äreketterdiñ alañı»[2,131],- dep mätinniñ ömirşeñdigin aytadı. Mwndağı  şığarma – gül bolsa, mätin – kitap. Şığarma da, mätin de avtordıñ qanşama künder jalğızdıqta köz mayın tauısıp jazğan eñbeginiñ jemisi. Alayda, onıñ ğwmırı qısqa gül bolatını nemese ömirşeñ kitap bolatını tarihtıñ enşisinde. Keyipker Älişer jazıp jatqan romanın  «gül me, kitap pa?» deydi. Däl sonday D.Amantay da öz romanın «şığarma ma, mätin be?» dep oqırman men tarihtıñ enşisine qaldırıp otırğan tärizdi. Onı mına söylemderden naqtıraq wğınamız: « ...keybir adamnıñ bilemin degeni key uaq özin-özi jay aldau bolıp şığatını bar. Onı qızdırıp jürgen tek roman ideyası ğana boluı ğajap emes. Ärine, wdayı izdenu qajet. İzdenistiñ bäri, älbette, ünemi sätti bola bermesi anıq. Kök bayraqtı türki tarihı men qasietti dini kitaptar tügel derlik oqıldı. Arada jıldar ötti, äpsanalıq porma, onıñ işinde qalay jazıluı tiis añız, tämsil ülgisi äldeqaşan sanada bekip, köñilge toqılğan»[1, 119]-dep jazuşı mätinniñ ğwmırlılığın aytadı.

Kitap sörelerinde, kitaphana katalogında qoldanısqa ie bola almay jatqan kitaptar, yaki avtorlıq «şığarmalar» bügingi tañda öte mol. Onday şığarmalar kezinde öz avtorınıñ ıqpalımen baspa betinde jarıq kördi. Biraq, adamzattıq qwndı oylardı bere almağandıqtan kitap sanın ğana köbeytip twr. Al, Aristotel', Äl-Farabi, Abay sındı danışpandardıñ tuındıları, yaki «mätinderi» mäñgilik. Osınıñ negizinde jazuşı Didar Amantay Rolan Barttıñ izimen şığarma, mätin jäne avtordıñ ara jigin aşadı. «Mätin özine özi teñ som dünie bolsa, aldıñğı orınğa avtordıñ därejesi emes, qabileti şığadı, tuındınıñ küşti talant, asqan darındılığı ölşenetin boladı, al kitaptıñ anıq tüsinilui men däl bağalanuına kedergi keltiretin twlğa retinde pısıq avtordı wdayı ajal kütip twradı. Avtorda şığarmadan tapqan şamşıldıq köp, ömir boyı wrpağına bilik jürgizgisi kelgen qatal äke siyaqtı, täuelsizdik bergisi kelmeydi, al tuındı erkindikti añsaydı. Sınasın onı, maqtasın, ğaybattasın, madaq jırına qossın, şejire tiziminen öşirip tastasın, biraq mañdayına jazğanın şığarma özi köterip aluı qajet. Keyde jarqın mwratın izdegen avtordıñ belgili bir naqtı maqsatpen jazğanı jıldar öte kele basqa mağınanı berui mümkin. Köldeneñ aytılğan payım keri audarıp oqığanda, özge oydı bildirui ğajap emes»[1, 59],- deydi jazuşı Didar Amantay. Al, poststrukturalist-ğalım Rolan Bart: «Şığarma öz avtorına täueldi. Avtor öz şığarmasınıñ äkesi men qojayını. Al, mätinde äke turalı aqparattıñ izi mülde joq. Mätin öz qojayınınsız da ömirşeñ... Älbette, avtordıñ elesi mätinde, öz mätininde «söyleui» mümkin, biraq tek «qonaq» retinde ğana. Bwrınğıday jazuşınıñ şığarmaşılığına onıñ ömirin emes, endi kerisinşe, onıñ ömirine şığarmaşılığın tañu bastaldı» [2, 135], - deydi. Jazuşı Didar Amantay francuz strukturalisti Rolan Barttıñ «mätin» turalı ğılımi twjırımdamaların avtorlıq payımmen özindik formada qaytalap otır.

HH ğasırdıñ basında nemis ğalımı V.Gumbol'd, şveycariya ğalımı Ferdinand de Sossyur, orıs ğalımı Boduen de Kurtene sındı zertteuşiler lingvistikanıñ negizgi böligi retinde «qwrılımdıq lingvistika» mektebin qalıptastırdı. Olar: «Bwrın tildi oy jaratqan bolsa, büginde til oydı özi tudıradı»,-dedi. Tilsiz oylau bolmaydı, yağni kez-kelgen oy til arqılı körinis tabadı. «F. de Sossyur oydı tildiñ semantikasımen teñdestire otırıp, tildi qağazben bılayşa salıstıradı: «Oy degenimiz, sol qağazdıñ bet jağı, al dıbıs – artıñğı jağı. Qağazdıñ bet jağın artıñğı jağınan büldirmey kesip aluğa bolmaytını siyaqtı, tildi de dıbıstan, dıbıstı oydan bölip aluğa bolmaydı. Mwnı tek abstrakciyalıq türde ajıratuğa boladı»-deydi» [5, 58].

Qwrılımdıq lingvisterdiñ izimen Didar Amantay da öz oyın bılayşa beredi: «Äueli, sonau qadim zamanda tildi oy jaratqan bolatın, bügin kemeldenip alğan qorı mol jüyeli til jaña däuirde oydı özi tuatın qabilet taptı... Qazir tildiñ özi oylaydı... Täuelsiz asqaq til oydıñ bileuşisi bolıp aldı, qabat kelgen bes söz kädimgi ayaqtalğan söylemge aynaldı, söylem izdenip, topşılaytın boldı, büginderi jüzdegen tildiñ jüyesinde mıñdağan iesiz oy közdegen mwratınan adasıp jür»[1,122]. Osı jäne basqa da mısaldardan D.Amantay «Gülder men kitaptar» romanında idealister wsınğan postmodernistik ädistiñ köptegen täsilderin qoldanğanın bayqaymız.

Bastapqı uaqıtta «modernistik» degen atau tek suret jäne arhitektura önerine ğana telingen. Keyin körkem ädebi şığarmalarğa da  aytıla bastadı.  «Postmodernizmniñ teoriyası qazirgi küngi eñ bedeldi filosoftardıñ biri Jak Derridanıñ koncepciyaları negizinde tuğan. Derridanıñ pikirinşe, «älem – mätin», «mätin - şınayılıqtıñ jalğız ğana mümkin modeli». Poststruktualizmniñ ekinşi bir negizin qalauşı dep filosof, mädeniettanuşı Mişel' Fuko tanıladı. Onıñ wstanımdarın köbine nicşelik oylau jelisiniñ jalğası dep qarastıradı»[6]. Postmodernizm – ömirge degen erekşe, jaña közqaras. Strukturalist K.Kumar mwnı bılayşa tüyindeydi: «Postmodernizm teoriyasınıñ basqalardan erekşeligi jaña qoğamdağı jaña əleumettik şındıqtı ğana emes, sonımen qatar bizdiñ tüsinigimizdegi şındıqqa nazar audartadı»[7]. Demek, postmodernistik şığarmada adamnıñ oyı, onıñ sanası men tüysigi aldıñğı orınğa şığadı. Söz basında aytqanday Didar Amantaydıñ «Gülder men kitaptar» romanı postsrukturalistik bağıtta jazılğan postmodernistik tuındı.

  • Postmodernistik tuındığa «metamätin» degen dünie tän. «Metamätin degenimiz – sırın işine bükken «avtordıñ bet perdesi» [8],- deydi Äbil-Serik Äbilqasımwlı. Al, Didar Amantaydıñ bwl romanında avtordıñ betperdesin aşatın mätinder molınan wşırasadı.
  • Poststrukturalistik tağı da bir belgi – mimikalıq realizm, yağni sana ağımı. Avtor pälsapalıq oyların körkem şığarmadağı keyipker oyı, işki jan düniesiniñ arpalısı arqılı berip otıruı. Al, «Gülder men kitaptarda» keyipker Älişerdiñ işki arpalısı arqılı avtor öz oyın beredi.
  • Intermätindilik. Bir mätinniñ özge mätinge kirui nemese citatalardıñ berilui. «Qaysısı älsiz – jarıqtan qaşqan qara tünek pe, älde qarañğılıq basqan jarıq pa...»[1, 3],- dep berilgen epilogınan bastap, romannıñ ön boyına intermätindilik tän.
  • Tağı bir qwbılıs – oqırmanğa oy tastau arqılı şeşimdi onıñ özine qaldıru täsili. Romannıñ ärbir böliminde avtor osı täsildi qoldanatını közge anıq körinip twr.

Jazuşı Didar Amantay postmodernizmdi qazaq ädebietine eñ birinşi äkeldi dep aytsaq, onda oğan deyin jazılğan şığarmalardı joqqa şığarğanımız bolar edi. Postmodernistik şığarmağa tän joğarıdağı täsilder M.Jwmabaev («Qoylıbaydıñ qobızı»), Oralhan Bökey («Qar qızı», «Atau kere», «Saytan köpir») Ä.Kekilbay («Añızdıñ aqırı», «Hanşa-dariya, «Küy», «Şıñırau»), M.Mağauin («Qara qız»), T.Äbdik («Parasat maydanı», «Tozaq ottarı jımıñdaydı, «Aqiqat», «Oñ qol») tuındılarınan da kezdestiremiz.

Jazuşı Didar Amantay poststrukturalizmdi ğılımğa alıp kelgen zertteuşilerdiñ pikirin eş özgerissiz, tek wlttıq twrğıda jäne körkem ädebi stil' arqılı qaytalap otır. Bwl avtordıñ öz tañdauı. Mwnday romannıñ da öz oqırmandarı köbeyer... Demek, postmodernistik ädis qazaq ädebietinde HH ğasırda payda bolıp, täuelsizdik jıldarında damıp kele jatqan bağıt. Postmodernizm jaña, tañsıq ädis bolğandıqtan, bwl ädisti qazaq ädebieti de jäne qazaq oqırmandarı da äli tolıqtay moyınday qoyğan joq. Olay bolsa, Rolan Bartşa «Mätin be?», «Şığarma ma?» degen saualdıñ jauabın uaqıttıñ enşisine qaldıramız.

ÄDEBIETTER TİZİMİ:

  1. Amantay Didar. Qarqaralı basında: roman, povest', äñgimeler, esseler, öleñder. Birinşi kitap. – Almatı, 2010. – 396 bet. /Bes tomdıq şığarmalar jinağı/
  2. Ädebiet teoriyası: Antologiya. 2-tom /Djuli Rivkin men Maykl Rayannıñ redakciyasımen. /Şığarmadan – mätinge (Rolan Bart)/ – Almatı: «Wlttıq audarma byurosı» qoğamdıq qorı, 2019. – 372 bet.
  3. Merkulova M.G. Retrospekciya: Şekspirovskaya model' retrospekcii v «Gamlete» http://www.world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/3770.html
  4. Strukturnaya antropologiya. K. Levi-Stros. Moskva 1985. Glavnaya redakciya vostoçnoy literaturı. 396 s.
  5. Til men oylau. S.S.Äybäkir, A.Q.Truşev. PMU Habarşısı. ISSN: 1811-1823. Filologiya seriyası. №1. 2016.
  6. http://www.rusnauka.com/13_EISN_2014/Philologia/1_168822.doc.htm
  7. Kumar From Post-Industrial to Post-Modern Society. New Theories of the Contemporary World. — Oxford (UK): Cambridge (USA), 1995. — R. 32.
  8. https://adebiportal.kz/kz/news/view/12745

Äsem Ösken, 

L.N.Gumilev atındağı  EWU doktorantı.

Abai.kz

5 pikir