Düysenbi, 27 Qañtar 2020
Qauip etkennen aytamın 1711 5 pikir 5 Jeltoqsan, 2019 sağat 18:27

Islam Äbişev: Su salasındağı qauipsizdik - öte mañızdı

Su  –  tirşilik közi ekenin jaqsı bilemiz. Su  –  adamzat üşin öte mañızdı, öte qajet tabiği resurs ekeni sözsiz. Sonımen birge onıñ qauipti jaqtarına da basa nazar audaruımız kerek.

Jılda erte köktemde bolıp jatatın su tasqındarı  –  zañdı qwbılıs.  Täuelsizdik alğalı bolğan su tasqındarınıñ eñ qayğılısı  –  Qızılağaş  su qoymasınıñ jarıluınan bolğan apat... Odan keyin Qarağandıdağı su  qoymasında tasqın boldı. Mwnda da adam şığını bolıp, köptegen ziyan  keldi. Äsirese Qızılağaş su qoyması bir auıldı tıp-tipıl etip, köptegen adamnıñ ömirin alıp ketti. Bwl su qoyması jekemenşik qolda bolatın.  Balqaş-Alaköl basseyn inspekciyasınıñ qızmetkerleri qayğılı oqiğağa deyin zañdı türde su qoymasınıñ iesine birneşe ret eskertuler jasağan bolatın, tiisti organdarğa da habarlağan. Ökinişke qaray, tiisti şaralar atqarılmadı. Nätijesinde qayğılı  jağday orın aldı.

Qızılağaş su qoymasınıñ sıyımdılığı, bar bolğanı, 30 mln\m kub şamasında. Sonıñ özi bir auıldı tas-talqan etti. Al endi Şardara su qoymasınıñ sıyımdılığı 5,2 mlrd\m kub yağni Şardara su qoyması 173 ese ülken. (5 200 000 000 : 30 000 000 = 173)

Endi Şardara su qoymasınan bar bolğanı 110 km tömen ornalasqan  Köksaray su rettegişiniñ (ekeui de Sırdariya özeniniñ boyında) sıyımdılığı 3 mlrd\ m kub, yağni Qızılağaştan 100 ese köp degen söz. Şardara men Köksaray ekeuin qosqanda Qızılağaştan 273 ese ülken eken. Bwdan şığatın qorıtındı, Şardara su qoyması men Köksaray su rettegişiniñ qauipsizdigi öte mañızdı mäsele. Osı su qoymalarınıñ qauipsizdigi jöninde kezek küttirmeytin mäselelerdi Su resurstarı komitetiniñ jaña basşısına, Ükimetke tağı da bir jetkizudi özimniñ parızım dep sanaymın.

Şardara su qoyması

1. Sıyımdılığı:

NPU (normal'nıy podpertıy uroven') – 5,2 mlrd\m kub,

FPU  (forsirovannıy podpertıy uroven') – 5,4 mlrd\m kub.

Mwnı qarapayım tilmen bılay tüsindireyik: 5,2 mlrd\m kub sudı su qoymasında  2 - 3 ayğa deyin wstap twruğa boladı. Al 5,4 mlrd\m kub sudı, joğarıdan birden köp su kelip, tömen qaray jiberip ülgere almay jatqan kezde, qısqa merzimge qoymadağı sudıñ kölemin 5,4 mlrd\m kub deyin köbeytuge boladı degen söz. Biraq wzaq merzimge mwnday kölemdi sudı  wstap twru mümkin emes.

1. Su jiberu qabileti:

  • Sırdariya özenine 1800 m kub/sek
  • Qızılqwm kanalına 200 m kub/sek
  • Arnasay arqılı Aydarkölge 2100 m kub/sek

Bwl körsetkişter Şardara su qoymasınıñ tehnikalıq körsetkişteri. Arnasay su torabı Şardara su qoymasında su köbeyip ketip, dambanıñ bwzılu qaupi tuındağanda aşıluğa tiisti.

1969 jılı säuir ayınıñ ayağına qaray Şardara su qoyması 90%-ğa juıq tola bolatın. Mamır ayınan bastap, şilde ayınıñ ayağına deyin joğarıdan orasan köp su keldi. Sudıñ kelui 3500 m kub\sek şamasında boldı. Al tömen qaray özen arqılı, bar bolğanı, 1800 m kub\sek su jiberuge boladı. Mine, sonda Arnasay su torabı aşılıp, artıq sudıñ barlığı Aydarkölge jiberildi. (Şamamen 26,0 mlrd\m kub astam).

Jalpı su qoymaların jobalağan kezde 100 jılda (1000 jılğa deyin de esepteledi) qaytalanuı mümkin, ülken su kelgende ne isteu kerek ekendigi eskeriledi. Şardara su qoyması salınıp bitkennen keyin 5 jıl ötkende sovet injenerleri jobasın jasağan Şardara su qoyması ülken sınnan ötti. Öziniñ sıyımdılığınan 5 ese köp sudı qabıldap (5,2 mlrd\m kub = 25,0 mlrd\m kub), eşqanday apattıq jağday tuğızbay Aydarköl oypatına jiberip, barlıq halıqtı, eldimekenderdi eşqanday şığınsız aman alıp qaldı.

Mineki, sodan beri 50 jıl uaqıt ötti, yağni josparlağan 100 jıldıñ 50 jılı ötip ketti. 1969 jılğıday köp su kez-kelgen jılı qaytalanuı mümkin.

Biz osınday jağdayğa dayınbız ba?

Bügingi tañda däl mamır ayında 1969 jılğı sudıñ 10%-ı kelse, Şardaradan Aral teñizine deyin eşnärse qalmaydı. Onıñ mänisi mınada:

1. Özbekstan men Qazaqstan şekaranı belgilegen kezde Arnasay su torabınıñ däl tübinen şekara ötti. Nätijesinde Arnasaydıñ (Aydarköl) barlığı Özbekstanda qaldı.

2. Endi Arnasayğa su jiberu üşin Özbekstannan rwqsat alu kerek.

3. Özbekstan bizdiñ Arnasay su torabınan 700 metr jerden özderiniñ dambasın salıp tastadı. Ol dambağa su ötkizgiştigi 600 m kub\sek bolatın su torabın qoydı. YAğni biz Arnasay su torabın 2100 m kub\sek su ötkizetin etip barınşa aşıp tastağanmen, özbekterdiñ su torabınan 600 m kub\sek artıq su ötpeydi. Al bizdiñ su torabımız ben özbekterdiñ su torabınıñ arasına, bar bolğanı, 35 mln\m kub su sıyadı.

Su qoymasınıñ jwmıs rejimi tömendegidey:

Jeltoqsan ayınan bastap säuirdiñ ortasına deyin qoymağa su jinalıp toltırıladı. Ol su jaz boyı Türkistan, Qızılorda oblıstarınıñ diqandarına berilip otıradı.

Endi däl 1969 jıldağıday mamır ayınan bastap joğarıdan sekundına 3600 m kub\sek. su kele bastasa...

3600 m kub  h  60 sek  =  216 000 m kub (1 min.)

216 000 m kub  h  60 min  =  15 960 000 m kub (1 sağ.)

15 960 000 m kub  h  24 sağ  =  383 000 000 m kub (1 sötke)

Bir sötkede 383,0 mln\m kub su keledi eken. Eger qırğızdarda, täjikterde, Özbekstanda mamır ayında qattı kün ısıp, taudağı qarlar tez erip, bir apta, on kün jauın-şaşın bolsa, mwnday sudıñ kelui äbden mümkin. 2017 jılı mamır ayında 2000 m kub\sek su kelip, bizdi äjepteuir äurege saldı.

Säuir ayınıñ ayağında, rejim boyınşa, Şardarada 5,2 mlrd\m kub su wstap otıramız. Eger de 3600 m kub\sek su kelse, onıñ 1800 m kub\sek özenge, 200 m kub\sek Qızılqwm kanalına, 600 m kub\sek Özbekstanmen kelisip, Arnasayğa jibersek, onda 1000 m kub\sek su artıq bolıp, qoymada qalıp otıradı. YAğni, künine qoymanıñ suı 86,4 mln\m kub köbeyip otırıp, 3 künnen keyin su tasi bastaydı. Bwl öte ülken tehnogendik apat. Apattıq  jağdayda su tastaytın Arnasay su torabınıñ mümkinşiligi şektelgennen keyin mindetti türde qosımşa mümkinşilik qarastırıluı kerek.

Bwl mäsele jöninde Su resurstarı komitetinde basşı bolıp jürgen kezde aldın-ala tehnikalıq-ekonomikalıq negizdeme (TEN) jasalıp, ükimetke wsınılğan. Arı qaray tolıqqandı TEN jasap, jobalıq-smetalıq qwjat (JSQ) jasalu kerek.

Bwl jwmıstı ayağına deyin jetkizu mañızdı. Öte ülken köp su kez-kelgen uaqıtta kelip qaluı mümkin, soğan dayın boluımız kerek. Bwl mäseleni ükimettiñ aldında da, Qauipsizdik keñesiniñ aldında da birneşe ret kötergenbiz, biraq äzirge nätije joq. Bwl mäselege ülken jauapkerşilikpen qarau kerek dep oylaymın.

2. Şardara su qoymasınıñ qazirgi kezdegi tehnikalıq jağdayı qanday?

Şardara su qoymasınıñ salınğanına 60 jılğa jaqındadı. 2000-şı jıldardıñ basında Arnasay su torabınıñ dambası jaqsılap kürdeli jöndeuden ötkizildi. Al Şardara dambasınıñ jöndelui köñildegidey bolğan joq. 2016 jılı Şardara dambası ortasınan oyılıp, astınan bos quıs keñistik bayqalıp, qauip töndi. Onı tiisti jobalauşı instituttarmen tekserip, anıqtap, jöndep şıqtıq. Osınday qauip payda bolğannan keyin bilikti su mamanı akademik Malik Burlibaev basqaratın arnayı mamandandırılğan kompaniyağa Şardara su qoymasınıñ barlıq dambasın tügel tekserip, barlıq kemşilikterin anıqtap şıqtıq. Barlıq tiisti qwjattar dayındalıp, biıl mamır ayınan bastap jwmıs bastauğa tiis bolatın. Bwl jwmıstı da tez qolğa alıp şeşpese, öte qauipti.

3. Köksaray su rettegişi

Köksaray su rettegişi 2011 jıldan bastap su qabılday bastadı. 2017 jıldıñ ayağına deyin bwl nısan Tötenşe jağdaylar komitetiniñ qaramağında boldı. 2018 jıldıñ ortasında Su resurstarı komitetiniñ qaramağına ötti. Qabıldap alğan kezde joğarıda atap ötilgen kompaniyanıñ mamandarımen Köksaray su rettegişiniñ dambası mwqiyat tekserilip, mwnda da tez arada atqarılatın kemşilikter anıqtalğan bolatın. Jobanıñ avtorı «Kazgidrovodhoz» jobalau institutımen birlese otırıp, birinşi kezekte atqarılatın jwmıstardıñ qwjatın dayındağan bolatınbız.

Köksaraydıñ da qauipsizdik mäselesin tez arada şeşu qajet.

Şardara su qoyması, Köksaray su rettegişi apattıq jağdayğa duşar bolsa, Şardaradan Aralğa deyingi halıqqa, barlıq nısandarğa öte ülken qauip tönedi. Odan aman qalu is jüzinde mümkin emes.

Şardaranıñ deñgeyi men Araldıñ deñgeyiniñ ayırması 200 metrden astam. Su öte jıldam, jol jönekey barlığın qirata otırıp, tez jetui mümkin. Osı asa mañızdı mäselege tağı da bir nazar audarğım keledi.

4. Astana su qoyması jäne Nwr-Swltan qalasın sudan qorğaytın damba jayında...

Astana su qoymasınıñ tehnikalıq jağdayı Şardara men Köksaraydın äldeqayda dwrıs. Biraq, reglamentke säykes, bwl nısannıñ da jöndeuden ötetin uaqıtı keldi. Tiisti qwjattarı dayındalğan, sondıqtan bwl nısanğa da qarjı bölinip, jöndeuden ötkizilui tiis. Bwl jwmıstar da biıl bastaluı kerek edi. Bwl nısan bwrınnan Su resurstarı komitetiniñ teñgeriminde bolğandıqtan, osı kezge deyin barlıq tiisti jwmıstar uaqıtında atqarılıp otırğan.

2018 jılı Nwr-Cwltan qalasın sudan qorğaytın damba Tötenşe jağdaylar komiteniniñ teñgeriminen Su resurstarı komitetine ötti. Şının aytu kerek, dambanıñ tehnikalıq jağdayı, onıñ qwjattarı sın kötermeydi. 2017 jılı osı dambanıñ kemşilikterinen Astana qalasına ülken qauip töngen bolatın. Osınıñ nätijesinde bwl nısandı Su resurstarı komiteniniñ teñgerimine ötkizip (2018 jılı) tez arada JSQ dayındaldı. Bwl jwmıstar 2019 jılı säuir ayında bastalıp, 2020 jıldıñ su tasqınına deyin ayaqtalu kerek bolatın. Bwl öte auqımdı jwmıs nätijesinde Nwr-Cwltan qalasın tasqın su qauipsizdigimen tolıq qamtamasız etu közdelgen. Bwl jöninde Elbasımızdıñ naqtı tapsırması da bar.

Bwl maqalanı jazudağı maqsatım – bilgişsinu emes, tasqın sudan halıqqa keletin qauiptiñ aldın alu.

Islam Äbişev,

Nwr-Swltan qalası,

SIZO, 138 qapas.

02.12.2019 j.

Sağat 02.00.

Abai.kz

5 pikir