Jeksenbi, 26 Qañtar 2020
El işi... 1382 15 pikir 5 Jeltoqsan, 2019 sağat 10:58

Ayıptı etu üşin arandatu kerek pe?!

Keşegi küni ğana Aqmola oblısı Qorğaljın audanınıñ prokurorı bolğan, jergilikti mekende zañdılıqtı qadağalap, öz qızmetin meylinşe adal atqarıp kelgen, bilikti zañger Dulat Orazalıwlı Omar - däl bügin mine kütpegen jerden küdikke iligip, Nwr-Swltan qalası Bayqoñır audandıq sotında ayıptaluşı bolıp otır.

Dulattıñ äkesi Orazalı aqsaqal köp jıl auılşaruaşılıq salasında jemisti eñbek etken, sovhoz basqarğan ziyalı azamat. Wldarın wyağa, qızın qiyağa qondırğan anası otbasında balalarına aq adal tälim-tärbie bergen keyuana. Sot zalına kelip auır kürsinip otırğan qariyalar bilimi men biligi arqılı el-jwrtına ülgili-önegeli azamat bolıp tanılğan wlına osınşama naqaqtan jala jabıladı dep üş wyıqtasa tüsterine kirmegen de bolar.

Kezinde elimizdiñ Bas Prokuraturasında jauaptı qızmetter atqarğan, käsibi mamandığına bir kisidey adal Dulat Omardıñ kütpegen jerden isti bolıp, däl qazir sottaluşınıñ orındığında otırğanı, är jinalıs sayın konvoydıñ aydauımen sot zalına jetkiziletini jastarı wlğayğan äke-şeşesimen qatar jan jarınıñ, ağa-inileriniñ, bala-şağasınıñ, özge de tuıstarınıñ jandarına qattı batıp, jürekterin sızdatıp-aq otır.

Qorğaljın audandıq prokuraturada basşılıq etip jürgen Dulat Omardı para aldı degen küdikpen isti etu üşin Sıbaylas jemqorlıqpen küres qızmetiniñ wyımdastırğan operaciyasınıñ özi qılmıskerdi qwrıqtaudan göri kinäsiz jandı qalay da arandatıp, tek orğa jığudı ğana közdegendey kümän tudıradı. Jalpaq jwrtqa tüsinikti boluı üşin bärin basınan bastayıq.

Qorğaljındağı tabiği qorığınıñ direktorı Asqar Amantaywlı Seksenbiev pen audandıq prokuror Dulat Orazalıwlı Omar ekeui bwrın täp-täuir qarım-qatınasta, dos-jarandar bolğanğa wqsaydı. Özderi de jas jağınan qwrdas derliktey bir buınnıñ ökilderi.  Äri ekeuiniñ de wldarı ekonomika-biznes salası boyınşa joğarı bilim alıp jatqan balalar körinedi. Sol sebepten, Qorğaljında turistik biznes qwrılımın aşıp, wldarın sol käsipke baulu oylarında bolıptı. Ärine, mwnday ortaq müdde kimdi bolsın,  tabıstıratını, jaqındastıratını bası aşıq äñgime ğoy.

Student wldarı kanikulğa şıqqan jaz mezgiliniñ jeksenbisinde biznes jospardıñ birer qwjatın Asqar Dulatqa tapsıruı kerek bolıp habarlasadı. Dulat onı Nwr-Swltan qalasında demalısta jürgen wlı Älihanğa bere sal dese kerek.

Älihan oyında eşteñe joq. Astananıñ Aziya Park mañında Asqarmen jolığıp, paketke salınğan birdemeni köliginiñ işindegi qwjat salğışqa tığa saladı. Asqar öz jayına ketken boluı kerek. Sol sätte bir top jigit onıñ köligin qorşap alıp, “maşinadan şıq” dep tap beredi. Alğaşqıda abırjıp qalğan bala esik, terezesin jauıp alğanımen, sırttağılar “Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı küres qızmetinenbiz” degen soñ esigin aşadı. Sol sätte eki azamat onı tarpa bas salıp, köliginen alıp şığadı da, eki adam qos qoldap wstap twradı.

Qoldarında beynekamerası bar eki adamnıñ biri alıstan, ekinşisi jaqınnan tüsirilim jasap twradı. Özderin atalmış qızmettiñ ökili retinde tanıstırğan jigitter Älihannan bir auız rwqsat ta swramaydı. Maşinanı tintuge wmtıladı da, eş jañılmastan twp-tura älgi paket salınğan jerdi aşıp, işinen iri banknottardan twratın köp aqşa alıp şığadı. Qızıqtı qarañız, köripkeldik pe, älde, aldın ala josparlanğan nemese äbden kelisilgen şarua ma? Tım qwrığanda, orındıqtıñ astı-üstin qarap, biraz izdegen bolıp, säl de bolsa, “akterlik şeberlikterin” körsetpey me eken?

“Para alu üstinde wstaldı”, “jemqorlıq deregi boyınşa qolğa tüsti”, “äreket üstinde twtqındaldı” degen operaciyalardıñ birtalayın bilemiz. Biraq, däl mınanday köpe-körineu arandatudıñ tüpti maqsatın eş tüsinbedik. Onıñ özinde prokurordıñ özine talapker nemese arızdanuşı qolma qol aqşa tapsırıp, “para alğan adam” arnayı belgisi bar aqşanı şıtırlatıp sanap twrğanda üstinen tüsse, bir jön ğoy. Tal tüste, jeksenbi küngi demalısta prokurordıñ özi emes, onıñ balasın wstap, köligin tintu - qaydan şıqqan öner?!

Endi mineki, atalmış oqiğadan uaqıtşa qamauda altı boyı sır bergen densaulığı zardap şegip, ala jazday tergelip, QR Qılmıstıq Kodeksiniñ 24 babı, 2-366 tarmağınıñ  2Z tarmaqşası boyınşa qozğalğan istiñ sottağı tergeui  ayaqtaldı.

Bwl isti qarau barısında qorğauşı  tarap korrupciyağa qarsı qızmettegiler qılmıstıq is jürgizu zañnamasın öreskel bwzğanın, derek pen is materialdarınıñ qoldan jasalğandığın mälimdep otır. Eks prokuror Dulat Omardı  qılmısqa negizsiz tartu üşin “para aldı” dep jalğan jalamen  arandatqanı jayında bwltartpas ayğaqtar keltirildi.

Jalpı QPK-tiñ 111-babınıñ birinşi tarmaqşasına säykes  zañ jüzinde alınğan mälimetter ğana qılmıstıq istiñ ayğağaqtarı bola aladı. Osı talaptar  negizinde ğana anıqtau organı, anıqtauşı, tergeuşi, prokuror, sot zañsız ärekettiñ  bolğan-bolmağanın ayqındauı tiis. QR QPK-niñ 112-babınıñ 4-tarmağına  säykes  qılmıstıq is jürgizu zañnamasın bwza otırıp, qoldan jasalğan mälimetter ayğaq retinde qoldanılmaydı jäne ayıptaudıñ negizine  jatpaydı.

Sot procesine qatısqan baspasöz ökiliniñ payımdauınşa jäne qorğauşı taraptıñ izdenisteriniñ nätijesine süyenip aytar bolsaq, eks-prokuror Dulat Omarğa jüktelip otırğan qılmıs birneşe ret ötken sot jinalısında däleldengen joq. Qısqası, qazaqtıñ bir kinäsiz azamatı jazıqsız japa şekkeli twr.

Aytalıq, Dulat  Omarğa tağılğan ayıp boyınşa onıñ  2019 jılı mausımnıñ 3-i küni aqşa aluın meñzep isti etuge tırısadı. Ayıptau aktisine säykes prokuror Qorğaljındağı tabiği qorıq mekemesine jasağan tekseris anıqtamasında  qorıqşınıñ seyfinde jatqan 23 mln. teñgeni körsetpegeni üşin  5 mln. teñge swrağan delinedi. Qorğau tarabınıñ dälelderi boyınşa  bwl derekte eş negiz joq. Öytkeni, qarjı-şaruaşılıq qızmetti tekseru prokurordıñ lauazımdıq  qwzıretine jatpaydı. Şın mäninde seyfte qolma-qol aqşanıñ saqtaluı  qarjı tärtibiniñ bwzıluı bolıp sanalmaytanın Qarjı ministrligi, Esep komiteti jäne Orman şaruşılığı jäne januarlar älemi komiteti  rastap otır. Osığan oray  auditor Qapışevtiñ  25.06.2019j jasağan qortındısı negizsiz äri zañsız. Onıñ üstine ol  sud'yağa brokonerlerdiñ aqşasın qoyu üşin klassifikatordıñ kodın nege körsetpegenin tüsindire almadı.

Prokuror tarapınan atqaru öndirisi tekserilmegen.  Öytkeni, onımen Aqmola oblıstıq prokuraturası aynalısıptı. Bwl şaranıñ jüzege asırılatın merzimi 2016-2018 jıldar aralığı bolğandıqtan  prokuror onıñ  şeginen şığa almaydı. Al, aqşa  2019 jılı tüsken. Jalpı atalmış qorıqtağı anıqtalğan zañ bwzuışılıqtar, atqaruşılıq öndiristiñ qozğaluı qılmıstıq-jazalau belgilerimen tirkelgen materialdar jäne prokurorlıq nazar audaru  tekseristiñ joğarı deñgeyde bolğanın jäne tergeu tarapınan   Dulat Omardıñ  jasalmağan zañsızdıq üşin aqşa swradı delinui eş aqılğa qonbaytın qisınsız närse.

Mwnıñ özi aynalıp kelgende, ayıptau ayğaqtarınıñ oydan şığarılğandığın, arız beruşiniñ  qılmıstıq izdestiru organına täueldi ekenin, materialdardıñ bwrmalanıp,  aqırında “para aldı” degen jalğan daurığumen  arandatqanın körsetedi.

Sonımen qatar tergeu sotına wsınılğan materialdıñ eleuli türde ayırmaşılığı bar.  Sıbaylas-jemqorlıqqa qarsı qızmettiñ jalğan raporttı  zañsız tirkeui arqılı atalmış wyımdı aldımen astırtın tekseruge, sodan soñ D. Omardı twtqındauğa sankciya aluı, onı  rastaytın qarjılıq qwjattar qosımşasımen paydalanılğan qarjınıñ  zañdılığı turalı  jauabınıñ joqtığı da Dulat Orazalıwlınıñ naqaqtan sotqa tartılıp otırğanın  ayğaqtay tüsedi.

Sonday-aq, arızdanuşı Asqar Seksenbievten jauap alu  2019 jıldıñ 27 mamırında  ötkeni de şındıqqa say kelmeydi. Öytkeni, ol  bwl küni Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı qızmet ğimaratına bas swqpağan. Seminarğa qatısu üşin Almatığa wşaqpen sapar şekken.  Seksenbievtiñ qılmıstıq qudaluşılarğa  täueldiligi onıñ bergen jauabınan anıq körinip twr.

Ol sotta “sıbaylas jemqorlıqqa qarsı qızmet ğimaratına barmadım” dep ötirik aytıp, bwl äreketin advokattıñ  2019 jılı 8-9 mamır künderi tüngi uaqıtta 3 sağattan astam uaqıt bolğanın däleldegennen keyin ğana şındıqtı eriksiz moyındadı. Özge de tergeu barısında  qoldanılğan ädister tiisti zañnamağa say emes.

Mäselen, iste D.Omardıñ qaydan, qalay qol jetkizgeni belgisiz saraptama jasau üşin alınğan “erkin dausı” (telefon arqılı nemese bireulermen özara söyleskenin jazıp alu) jaylı eş qwjat joq. Seksenbievtiñ eks prokuror Omarğa qatıstı bergen  körsetiliminiñ psihologiyalıq-filologiyalıq saraptamasında türli ayla-şarğı, psihologiyalıq qısım, arandatu sekildi äreketterdiñ qoldanılğanı añğarıladı.

Rıskeldinovtıñ Omardıñ qarızğa aqşa swrağanı turalı  şağımınıñ barlığı jäne bwl faktini Seksenbievtıñ rastağanı jäne soñğısınıñ  jasırın tergeu äreketine  erikti türde qatısu turalı tergeuşiniñ atına jazğan  (03.06.2019)  iske qabıldanğan  ötinişi,  Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı qızmettiñ  zattay ayğaqtardı, tintken beyne jazbalardı joyıp jiberui, avtkölikke küşpen basıp kirip,  processualdıq äreketke  eşqanday tüsinik berilmeui, tirkelmeui, qolğapsız konverttiñ, pakettiñ aşıluı qılmıstıñ qoldan wyımdastırılğanın körineu ayğaqtap twr.

Qorğauşı tarap  ayıptaluşınıñ aqşa boyınşa zañdı şara qabıldap, onı esepke alğanı, Seksenbiev aqşa berse onı qaytaru kepildigi jaylı  audiojazbanı, odan  alğan aqşanı qaytarğanın ayğaqtaytın qwjattı wsındı.

Odan soñ Seksenbievtıñ bwl qarjını qorıqşıdan wrlap alğanı anıqtaldı. Jalpı  talapker A. Seksenbievtıñ bwl iske tartıluı erkinen tıs mäjbürlengeni bayqalıp twr.  Sonday-aq, ayıptau aktisine   say keletin birde bir  dälel joq.  Sotqa deyingi tergep, tekserudiñ aldın ala oylastırılğan, ädettegidey ayıptau basımdığımen jüzege asırılğanı anıq bolıp twr.

Mwnı joğarıda aytılğandarmen qatar Qorğaljındağı tabiği qorıq jwmıskerlerinen alınğan taptaurın  jauaptar da  körsetedi. Mısalı, atalmış qorıq jwmıskeri sotqa onday körsetilimdi tergeuşi jazıp, özine qol qoyudı swrağanın ayttı.  Onıñ körsetilimi bas buhgalterdiñ körsetiliminen jolma-jol  köşirilip alınğan. Sonımen qatar mamandardıñ qortındısı da eşqanday zañ, normativtik-qwqıqtıq aktige negizdelmegen bir jaqtı, argumentsiz, negizsiz.

Alayda, osınday  dälelderdi bwrmalau, qızmettik jalğan  qwjat jasau, zattıq ayğaqtardı joyu, para aldı dep  arandatu, processualdıq tärtip  bwzuşılıqtardıñ köptigi jäne şağımdanuşı tarapınan jalğan kuägerliktiñ bolğanı ayqın körinip twrğanına qaramastan   sot  procesine qatısıp otırğan prokurordıñ oyı mülde tüsiniksiz boldı. Bwl iste tipti prokurordıñ qadağalauı mülde bolmağanday äser qaldıradı. Process barısında da közge körinip twrğan  zañsızdıqtarğa ol nazar audarmaydı, sıbaylas jemqorlıqqa qarsı qızmettiñ  qılmıstıq äreketin bürkemeleuge tırısqanday-aq, Dulat Omardı tört jılğa bas bostandığınan ayıru jazasına kesudi swraydı.

Jalpı sot procesine qatısuşı memlekettik ayıptauşı H. Omarov öziniñ qızmettik mindetinen göri älde bir jımısqı sayasattı jüzege asıruğa  mäjbür bolğanday sipat tanıtadı. Älde, ayıptau aktisin QR Bas prokuraturasınıñ qılmıstıq izdestiru qızmetiniñ bastığı bekitkendikten ayıptauşı  öz basşılığınıñ nwsqauına ğana tım täueldi bolğanday.

Biraq ayıptau mindetinen tıs prokuror tiisti zañnamağa say memleket atınan  zañnıñ naqtı jäne birizdi orındaluın, jedel iz kesu äreketteriniñ, anıqtau, tergeu isiniñ zañdılığın qadağalap,  onıñ bwrmalanu, bwzılu  derekterine qarsı şara qoldanuı kerek edi.

Qaralıp otırğan iste   memlekettik ayıptauşı H.Omarovtıñ nelikten  zañ bwzuşılıqtıñ ayqın derekterine  köz jwmğanı,    qılmıstıq processauldıq  kodeks talaptarın bwzılğanın mälimdegen qorğauşı taraptıñ ötinişterine qwlaq aspağanı mülde tüsiniksiz.

Advokattardıñ aytuınşa, sıbaylasqan qılmısqa qarsı qızmetkerlerdiñ  öz mindetterine atüsti qarauına  prokurordıñ nazar audarmauı osı eki qwzırlı orınnıñ  öz ökilettikterine  say ortaq müddeles  könergen sana men senimge tım qattı berilgendigi bolsa kerek.

Bwğan belgili deñgeyde qılmıstıq procestik kodeks boyınşa  prokuraturanıñ bir uaqıtta  özi qadağalap, sottağı jasağan qorıtındısın özi qoldaytın eki qwzırğa ie bolıp otırğandığı   jol aşıp otır.

Jalpı, bizdiñ elde sıbaylas jemqorlıqpen küres tım nauqanşıl äri äsire jasandılıqqa boy wrıp bara jatqandığı qoğam tarapınan jii sınğa alınıp jür. Negizi, mwnday iske qwqıqtıq twrğıdan bwrın, jalpı adamzattıq qwndılıq retinde  nazar audarğan läzim.

Aqiqatında öziniñ jaqın dosı sanalğan jannıñ  jauapkerşilikten bas tartu üşin etika, moral' normaların ısırıp tastap, D. Omardıñ özin emes, eş kinäsiz wlın iske tartıp,  arandatıp otırğandarı adamgerşilikke jatpaytın ürdis.

QR Joğarğı sotınıñ «Birqatar sıbaylasqan qılmıstardı qarau täjiribesi turalı» normativtik qaulısına säykes  Qılmıstıq qudalau organdarınıñ QK-niñ 366-babınıñ birinşi böliginde körsetilgen adamdı qılmıstıq qudalau organdarınıñ aralasuınsız para alu nieti tuındamaytının jäne qılmıstıñ jasalmağanın ayğaqtaytın män-jaylar bolğan kezde para nısanasın aluğa köndirudiñ nätijesinde kelisim alınğan kezde oğan para beruden twratın arandatuşılıq-aydap saluşılıq äreketteri özine qatıstı osı äreket jüzege asırılğan adam jasağan ärekettiñ qılmıstılığı joyıladı”.

Demek Dulat Omarğa qarsı qozğalğan iste onıñ eş kinäsizdigi anıq körinip twr. Sondıqtan sot töreligi halıqtıñ sotqa degen senimine selkeu tüsirmey, isti  zañ ayasında ädil qarap, oñ şeşim şığaradı degenge sengimiz keledi.

Sayıp kelgende, stalindik zamannan qalğan “asıra silteu bolmasın, aşa twyaq qalmasın”  sözin qazirgi sıbaylas jemqorlıqpen küresuşilerge  qarata “asıra silteu bolmasın, ayıpsızdar arandatap qalmasın” dep eskertuge tura kelip twr.

Quandıq Şamahaywlı,

jurnalist. 

Qosımşa: Abai.kz aqparattıq portalı erkin aqparat alañı. Mwnda oy jarıstırıp, pikir almastıruğa ärkim qwqılı. Joğarıdağı spikerdiñ pikiri redakciya wstanımın bildirmeydi. Aldağı uaqıtta maqalada esim-soyları atalğan jekelegen azamattar redakciyamızğa jauap beruge nietti bolsa, olardıñ da pikirin beruge äzirmiz.

Abai.kz

15 pikir