Seysenbi, 10 Jeltoqsan 2019
Körşiniñ köleñkesi 1487 5 pikir 18 Qaraşa, 2019 sağat 12:02

Resey - patşalıq, Putin - Ivan Groznıy emes!

Russian President Vladimir Putin enters a hall before a meeting of the Victory Organizing Committee at the Kremlin in Moscow on March 17, 2015. The meeting focuses on preparations for celebrating the 70th anniversary of the victory in World War II. / AFP PHOTO / POOL / SERGEI ILNITSKY (Photo credit should read SERGEI ILNITSKY/AFP/Getty Images)

Amerika sayasatkeri, «Örkeniettar soqtığısı» koncepciyasınıñ avtorı Samyuelem Hantington men amerikalıq diplomat Uorren Manşel'der Karnegi Qorınıñ demeuşiligimen 1970 jılı birigip aşqan, ştab-päteri AQŞ astanasında ornalasqan, taralımı 100 mıñnan asatın Foreign Policy jurnalınıñ bedeli älemdik sayasatta basım. Jurnaldıñ atauı tikeley audarsaq  «Sırtqı sayasat», sözbe-söz tärjimalasaq – «Halıqaralıq sayasat». Bwrın jılına tört märte şığıp kelgen BAQ ayına eki ret şığaru ideyasın 1996-2010 jj. aralığında redaktor bolğan Moisey Naim köterdi. Ol basqarğan 8 jılda jurnal basşılığı 2003, 2007 jäne 2009 jıldarı National Magazine Awards sıylığın ielendi.

Jurnal jahandıq sayasat, ekonomika, ğalamdıq integraciya, halıqaralıq qatınastağı sayasi ideologiya men teoriyalarğa qatıstı taqırıptardı qozğap, keñinen qauzap jazadı. Jıl sayın The FP Top 100 Global Thinkers (100 älemdik oyşıl) attı özdik versiyasın jwrtqa wsınıp otıradı.

2006 jıldan bastap Foreign Policy Passport blogı aşılsa, 2009 jıldıñ 5 qañtarınan beri «Kündelikti jelilik jurnal» bolıp tabılatın basılım saytı jwmıs isteude.

Osı jurnalda tayauda Putin May Want to Be an Emperor, but Russia Isn’t an Imperial Power/ Putinn imperator bolğısı keledi, biraq Resey imperiyalıq qağanat emes attı saraptama maqala şıqtı. Osı maqalanı Abai.kz oqırmandarınıñ nazarına wsınıp otırmız.


2019 jıldıñ aua-jayın bajaylaytın sarapşılarğa Resey qaşanda el işi men el sırtına avtoritarlıq baqılaudıñ noqtasın öz qolına wstauğa ünemi beyil tanıtatın bolıp körinedi. Osılayşa uäjdau twrğısına säykes, Resey prezidenti Vladimir Putin – jan-tänimen öz eliniñ bedeline qılau tüsirmeuge tırısatın Resey bileuşileriniñ wzın-sonar tizimindegi jalğız soñğı twyaq. Onıñ sebep-saldarı Batısta közge wrıp twr. Eger  Putin özge de orıs eltwlğası siyaqtı jay ğana osı oyın kestesin qoldanatın bolsa, onda bwğan «avtoritarizm men ekspansionizm berik ornığadı, ne soğıs örti twtanadı, al, eşkim de soğıstı qalamaydı» dep jauap bere alamız.

Eger Putin ämbege ayan äm tüsindirlui oñayğa tüsetin reseydiñ ädettegi wlttıq müddesin tistey qatıp wstanbaytın bolsa şe, onda ne istelui kerek? Özine deyingi eldiñ basqada bas kötererleri siyaqtı ol da sayasatqa bastap alıp keletin reseylik kelbet, ideologiya, institucionaldı mwra äm tarihi jağdayat sındı däl qazir el müddesine kesirli dünieniñ qısımında qalıp otırğanı anıq.

Orıs nemese özge eldiñ tarihın jetik biletin jandarğa ayan bir jayt: birde-bir memleket özderiniñ tarihında bir ğana müddeniñ jeteginde ketpeydi, sondıqtan memleket pen onı qorşağan orta ünemi özgeriske tüsip otıradı. Bügingi Resey – osıdan 600 jıl bwrınğı Mäskeu patşalığı emes. Monğoldar – Batıs bolıp tabılmaydı. Keybir sırttay wqsastıqtarına qaramay, Putin tipten Käri Ivan emes. Özgermeuşilik – wlttıq kelbettiñ tañbası. Däl osı jağdayda şın mänisinde geografiya men strategiya ülken mañızğa ie. Osınıñ nätijesinde sırtqı sayasat: geosayasat, wlttıq müdde men ideologiyanıñ ğana emes, sonımen qatar, rejim tipiniñ, köşbasşı twlğasınıñ, tarihi uaqıttıñ jäne tağı basqa faktorlardıñ  funkciyasına aynaldı.

Reseydiñ sırtqı sayasatın wğınu bizden onıñ tarihi evolyuciyasına oy jügirtuimizdi kerek etedi. Eñ aldımen, zamanalıq Resey – joğarı deñgeyde ortalıqtanğan orıs emes respublikalardıñ işki-sırtqı sayasatınıñ tini bolğan Keñes imperiyasınıñ mwrageri jäne ayaq astınan tas-talqanı şıqqan imperiyanıñ jemisi.

Tarihi jazbalarğa köz salar bolsaq, Reseydiñ wlttıq müddesiniñ özgermeliligine köz jetkizemiz. Zamanalıq Reseydiñ tüp negizin qalağan Mäskeu memleketi Hİİİ ğasırda jaqın körşilerimen bilik üşin bäsekege tüsuşi şağın kinäzdik retinde ömirge keldi. Bäri de «Monğol ezgisinen» azat boluğa tırıstı. 1380 jılı Dondıq Dmitriy Kulik dalasında monğoldardı tas-talqan etti; 1480 jılı wlı kinäz Ivan III Ugra özeninde Mäskeu biliginiñ negizin saldı; bwdan 70 jıl ötken soñ, Mäskeu Qazan men Aştarhandı basıp aldı. Ol kezde Mäskeu Ukraina nemese Bosforğa bilik jürgizudi wlttıq müddemiz dep sanamaytın, olar Mäskeuden tım alıstatın, qayta olar üşin Şığıstağı Monğol qauipi bastı orında twrdı.

Mäskeudiñ kelesi ekspansiyası 1581-1649 jj. aralığın qamtitın Sibirdi jaulap alu procesine wlasıp, 70 jılğa sozıldı. Rubl' üşin janın beretin añşılardıñ izin ala kazaktar men armiya bölimderi jahangerlik jasadı. Bwl orayda geostrategiyalıq wlttıq müdde eskerilgen joq. Kerek deseñiz, XVI ğasırda Ukraina men osmandar Mäskeudiñ qaperinde de bolğan joq, kerisinşe, bwl kezde Litva, Pol'şa men Şveciya özara jäne ara-twra Mäskeumen soğıstı. Tek XVII ğasırdıñ ekinşi jartısında ğana polyak, mäskeu, osman türikteri,  qırım tatarları men ukrain kazaktarı arasındağı üzdiksiz soğıstardıñ nätijesinde Mäskeu Şığıs Ukraina aumağın basıp, Qara Teñizge tayap Ukraina men Osman patşalığın aymaqtıq strategiyalıq müddesine aynaldırdı.

Wzaq uaqıt Batıs Europada bolğan Wlı Petr Mäskeu memleketiniñ wlttıq müddesin ayqındauda «Mäskeu memleketine modernizaciyalanu qajet» degen öz özgerisin engizdi. Ol töñiregine toptasqan ukrain klirikteriniñ «Resey dep atala bastağan onıñ imperiyası tüp qazığı bügingi Ukrainada qağılğan orta ğasırlıq Kiev Rusi memleketine ata-tektik mwragerlikke talasuı kerek» degen aqıl-keñesterine qwlaq astı.

Resey Imperiyası Osman jäne onıñ qırım tatarlıq odaqtastarımen tikeley baylanısqa tüsken kezde eki wlı qağanat arasındağı teke-tires uşığa tüsti. Petr biliginen keyingi Qara teñizge jasalğan Resey ekspansiyası Osman imperiyasınıñ älsireui arqasında «türikterdi mäsihşilerdiñ jauı» dep tanitın Bosforğa baqılau jasaudıñ geostrategiyalıq josığın tudırdı.  Özin örkenietti el sanağan Resey XIX ğasırda Ortalıq Aziya men Kavkazdı özine bağındırğan iri  imperiyağa aynalğanımen, 1918-1921 jıldar aralığında qwlap tındı.

Imperiyalar eki jolmen qwridı. Köpşiligi uaqıt tezine tötep bere almay, öz aymaqtarınan ayırıladı. Nätijesinde imperiyalıq bitim-bolmıs adam aytqısız özgerip, bwrınğı otarlarımen ideologiyalıq, ekonomikalıq, äskeri, mädeni jäne sayasi baylanıstarın belgili bir mölşerde saqtap qaluımen tığırıqtan şığadı. Imperiya qwlağannan keyin onıñ ornına ömirge kelgen jaña täuelsiz memleket qoldan şıqqan aymaqtı qaytaru jolında köbine eş äreket etpeydi. Bwnıñ mısalın biz Osmandardan köremiz. Olardıñ jaulap alğan jerlerinen ayırıluı 1683 jılğı Venanı qorşaudağı sätsizdikten bastalıp, İ jahan soğısınıñ ayaqtaluımen bitedi. Imperiyanıñ ornına Türik memleketi 1919 jılı ömirge kelip, onıñ bastı maqsatı 300 jıl bwrınğı joğaltqan aumaqtardı qaytarıp alu emes, qayta öz täuelsizdigin uäjdap, öz şekarasındağı grek jäne armyan wlttıq azşılığımen qarım-qatınasta boludı qolğa aldı.

Bwdan bölek joldı söz eter bolsaq, öz jaulap alğan aumağın joğaltpay, qayta basıp alğan öñirlerin keñeytu kezinde 1918-1921 jj. qwlağan  Wlı Petrdiñ säbii Resey Imperiyası bar. Imperiya ayaq astınan qwlağandıqtan, Bol'şeviktik Resey men onıñ otarlarınıñ arasında ideologiyalıq, ekonomikalıq, äskeri, mädeni jäne sayasi baylanıs öte küşti edi. Bol'şevikter reimperializaciya nauqanı jürgizuge mäjbür bolıp, aqır ayağı 1922 jılı Keñester Odağın ömirge äkeldi.

Atalğan imperiya Bas Hatşı Mihail Gorbaçevtiñ Qayta Qwruı kezinde, resmi türde 1991 jıldıñ 10 jeltoqsanında öz ömir süruin toqtattı. Şın mänisinde bir tünniñ işinde 14 orıs emes täuelsiz memleket ömirge keldi. Degenmen olardıñ özara baylanıstırğan köptegen imperiyalıq baylanıs eş özgerissiz qala berdi.

Reseylikterdiñ basım köpşiligi öz memleketi men wltın orıs emes halıqtardan oq boyı ozıq sanap, özderin örkeniet taratuşılarmız dep sanadı. Orıs tili men mädenieti ondağan jıldarğa sozılğan Keñestik orıstandıru sayasatınıñ arqasında öz basımdığın jalğastıruda. Bir kezderdegi Birtwtas Ekonomikalıq Infraqwrılım keñistigi onıñ işinde gaz-mwnay qwbırlarınıñ ortaqtastığı Reseyge bağınıştılıqtı jalğastıruda. Onıñ üstine Resey ülken armiya men qaru-jaraq arsenalına mwragerlik etse, öz kezeginde jaña respublikalar jwlım-jwlımı şıqqan keñes äskeri men qaru-jarağın mise twtıp,  wlttıq äskerin jasaqtadı. Orıs emes elita men reseylik elita bir tonnıñ işki bauırınday bolıp ketkendikten, keyde olar öz eli müddesin qwrbandıqqa şalıp jiberetin jağdayattarda orın alıp twradı. Aqır soñında twtas orıstar men olardıñ elitası imperiyadan ayırılğandı zor qayğı sanap, öz elderin qayıra wlı atandıruğa bel şeşe kiristi.

Putin men onıñ aldındağı Boris El'cin reimperializaciyanı qolğa aldı. El'cin kezindegi reimperializaciya TMD orıs emes elderindegi japa şeguşi orıstar men orıs tildilerdi qorğau ayasında «jwmsaqtana» jürgizildi. Biraq El'cin sonımen qatar postkeñestik Reseydi ekonomikalıq küyretuge basşılıq etip, qılmıs pen sıbaylasqan jemqorlıqqa qanat jayğızdı. Putinge «Mergenniñ basuı, Qwlannıñ qasuınıñ» kezi tap keldi. Ol äueli prem'er-ministr, keyin prezident bolğan şağında Resey ekonomikası sauığıp, älem narığındağı mwnay-gaz bağası aspandauı onıñ biligin «qoy üstine boztorğay jwmırtqalğanday» etti. Bwl onıñ bedelin jwrt aldında kökke köterdi.

Bwl rette Putin Qırımdı anneksiyalap, Şığıs Ukrainada soğıs otın twtandıruı, mäñgilik resey müddesimen eş üylespeydi. Kerisinşe, Putin NATO men Batısqa qatıstı  Reseydi qaytadan Wlı elge aynaldırudı mwrat etip, maydan töñkerisiniñ ukrain memleketiniñ irgesin şayqaltqanın sezinip, diktatorlıq basqarumen qorqıtıp, ekspansiyalaudıñ oñay oljasına  aynaldırdı. Imperiyalıq ideologiya, Ukrainanıñ älsizdigi «Äy der äje, qoy der qojanıñ joqtığı» basa-köktep jaulap aluğa negiz boldı.

Eger Batıstıñ strategiyalıq maqsatı ekspansionistik Reseyden bölek demokratiyamen üylesip, resey üstemşiligine qarsı twruğa qabiletti, Mäskeudi de, Batıstı da dostıq äm özara tiimdi ekonomikalıq qarım-qatınasqa tartuğa beyim orıs emes republikalardı qwru. Tap osınday jağdayda ğana Batıs pen Reseydiñ körşileri Putinniñ imperiyalıq ambiciyasınıñ jigerin qwm ete aladı.

Birinşiden, olar Reseydiñ imperiyalıq keudemsoqtığınıñ jeteginde ketpeui kerek.

Ekinşiden, olar Resey men onıñ bwrınğı otarlarımen ekonomikalıq, sayasi jäne äskeri baylanıstardı bekemdeuden boyların aulaq saluı qajet. Bwl baylanıs üzildi-kesildi üzilmey, qayta ekonomikalıq twrğıdan Resey üstemdiginsiz jürgiziluge tiis. Batıs pen AQŞ orıs emes şağın elderge kömektesu arqılı olardıñ Resey resurstıq monopoliyasına täueldilikten ayıra otıra, özdik energetikalıq resurstarğa qol jetkizuge järdem etedi.

Bwdan bölek Batıs qaşanda Resey üşin eñ qasiretti memlekettik ıdırau men küyreuge osı bastan dayındala bergeni abzal.

1918 jılı reseylik postimperiyalıq tin negizinde jañadan orıs emes memeleketter ömirge keldi. Reimperializaciya öte tez äm jıldam ötti. Bügin Resey aymaqtıq wlı qağanat retinde äli öz qwdiretin saqtap qalğanımen, nağız Imperiya qwruğa taqımı älsiz, tizgini bosañ. Ol Estoniya men Latviya siyaqtı şağın elderdi ne tolıqtay, ne jarım jartılay basıp alğanımen de, Qazaqstan, Özbekstan nemese Ukrainanı öz öñeşinen ötkize almaydı. Sonday-aq, Reseydiñ Belarusti basıp alu äm almauı da bası aşıq qalıp otır. Älbette, imperiyanı qalpına keltirudiñ dürbeleñi tek Resey körşilerin ğana dürliktirmeydi, öz işinde ala tayday büldirgige wşıratadı.

Eliniñ ekonomikası jan-täsilim üstindegi Putinniñ jügensiz ketken aranı Afrika men Tayau Şığısqa deyin aşılıp otır. Bwnday aranı aşılğan imperiyalıq täbettiñ däureni wzaqqa sozılmaydı. Däl qazir Putindik Resey Keñes Odağındağı Leonid Brejnevtiñ kezindegidey aldausırağan ümittiñ jeteginde jürgen jayı bar.

Bärinen de eñ bastısı Putin ortalıqtanğan, jemqorlanğan repressiyağa beyim, modernizaciyağa ikemsiz kvazifaşistik memleke qwrdı. Ol osı memlekettiñ diñi bolıp tabılatındıqtan, ol bilikten ketken soñ,  ol qwrğan jüyeniñ älsizdigi jariya bolıp, ne ambiciyalı elita, ne bolmasa, aşınğan qara halıq tik köteriledi. Tağdırdıñ tälkegimen, Putin Reseydiñ qas jauına aynalıp otır. Sebebi, ol Reseydi avtoritarlıq imperiyağa aynaldırudı bastı maqsatına aynaldırdı.

Audarma jasağan Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

5 pikir