Seysenbi, 10 Jeltoqsan 2019
46 - söz 1144 2 pikir 15 Qaraşa, 2019 sağat 12:38

Tartinidiñ tağdırı

Birde D.Tartini dostarına mınanday äñgime aytadı: «Birde men tüsimde şaytanmen kelisim-şart jasastım. Kelisim boyınşa, men oğan janımdı beruim kerek, al ol bolsa, esesine meniñ bükil tilegimdi orındaydı. Bastapqıda bäri jaqsı bastaldı. Ol meniñ barlıq tilegimdi orındap, meni tañğaldırdı. Oğan özimniñ skripkamdı berip, onıñ qanday ädemi melodiya oynay alatının swradım. Ol sonşalıqtı şeberlikpen erekşe sonata oynadı, al onday muzıkanı men eşqaşan estigen emespin. Tañdanğanım sonday, tınısım tarıldı. Oyanıp kettim. Sol sät qolıma skripka alıp, şaytan oynağan muzıkanı qaytalap, oynağım keldi. Meniñ sol kezde şığarğan düniem bwğan deyin jazğan şığarmalarımnıñ birine de wqsamaytın, bärinen jaqsı edi. Sol sebepti, jaña şığarmamdı «İbilistiñ sonatası» dep atadım».

Paganini Tartinidiñ şığarmaşı­lığın joğarı bağaladı, onı qattı qwrmettedi.
Paganinidiñ sausaqtarı kişkentay boldı, qazir skripkaşı bolğısı keletin balanıñ sausağı wzın bolu kerek dep jatadı ğoy. Ol sausağın kün sayın sozıp, jattığu jasadı. Sol qolınıñ sausaqtarı qalay mayıstırsa da, ikemge tez keletin. «Mayısqaq sausaq­tarı» skripkada şeber oynauında ülken röl atqardı.

Önerdegi jalğandıq onıñ näzik jüre­gin qattı jaraladı. Ol önerde süyretilip jüretin ölermenderdi jek kördi. Key­bireulerdiñ betine «Önerdi qorlauğa bolmaydı, nanıñdı basqa jaqtan tap» dep aytıp tastağan kezi de az emes. Sol sebepti, onı önerdegi däldürişter jek kördi.

Birde Paganini soborda jaña bir şı­ğarmasın wzaq orındaydı, bwrın-soñdı mwnday äuen estimegen jwrt qabılday al­may, külkige aynaldıradı. Bir kezde skrip­kadan şığıp jatqan qwstıñ ünin estigen tobır külkisin tıyıp, mülgi tıñdaydı.

Paganinidiñ ömirin zertteuşiler «skripkaşı äyelin (ne köñildesin) öltirip, abaqtıda jattı» degen pikir aytadı. Olar Paganinidiñ ayağın sılti basuın abaqtı­men baylanıstıradı. Biraq, onıñ adam öltirip, abaqtıda jatqanı turalı naqtı derek joq.
Paganini kartaqwmar boldı, qanşama ret wtıldı, oñbay wtıldı. «Bwl Paganini ğoy» dep eşkim onı ayağan joq. Oyınnıñ atı – oyın.

«Şınımdı aytayın, birde-bir ret me­nen äldeqayda jaqsı oynaytın, şeber oynaytın adamdardıñ qolına tüskenim joq. Äñgime skripka, bolmasa, gitara jay­lı emes. Bir-aq keşte birneşe koncertten tüsken aqşamdı joğalttım. Asa män ber­mey, jeñil oynaytındığımnan qan­şama ret sätsizdikke tap boldım. Ol kezde meni önerim ğana qwtqardı» dep eske aladı Paganini.

Skripkaşınıñ skripkası öte qwndı edi. Bir knyaz' Paganinidiñ skripkasın wnatıp, «mağan sat» dep jabısadı. Paga­nini skripkasınan ayrılğısı joq, biraq aqşa da kerek. «250 altın tiın» deydi. Knyaz'dıñ közi wyasınan şığıp, «Qal­jıñdap otırsız ba? Men 100 altın tiın ğana bere alam» deydi. Kartadan oñbay wtılğan Paganini osı bağağa kelispek bolğanda, qasında otırğan bir tanısı: «Tağı bir ret oynap kör, bälkim, aqşañdı qaytarıp alarsıñ» dep ügitteydi. Paganini sağat, jüzik, tüyreuişine deyin kartağa tigip tastağan, qaltasında bar-joğı 30 lira qalğan bolatın. Eger qaltasındağı barı­nan ayırılsa, knyaz'ğa skripkasın satpaq boldı. Ol karta oynap jattı… Wtı­lıp jatır… 30 lirasınan 3 lira ğana qaldı. Bir sätte… o, toba, sättilik! Sol küni ol 160 lira jeñdi. «Oyınşı – älemdegi eñ bey­şara adam» ekenin tüsingen ol sodan keyin karta oynaudı qoydı.

Aqşanı tabuday tapsa da, bey-bereket şaşıp tastaytın Paganini skripkasın birneşe ret lombardqa ötkizip, aqşa aldı. Birde skripkası bolmay, Livron degen bay köpestiñ qımbat skripkasımen öner kör­setedi. Önerdi bağalaytın köpes: «Sizden keyin bwl skripkağa eşkimniñ qol tigizuge qaqı joq, skripka sizdiki», – dep sıyğa tartadı.
Paganini turalı qoğamda alıp-qaşpa äñgime az aytılmadı. Ol turalı aytılğan sayın halıqtıñ onı köruge, tıñdauğa ıqı­lası arta berdi. Tipti, ol turalı «şay­tanğa janın sattı» degen äñgime jeldey esti. Ol özi turalı bwl äñgimege de asa män bermedi. Bäri kürdelenip bara jat­qanda ğana «şaytanğa janımdı satqanım joq» dedi, biraq bwl kezde bäri keş edi.

Kompozitor Feliçe Blandjini: «Onıñ tañğajayıp orındauşılıq şe­berligin eşkim de sözben jetkizip ayta al­maydı. Tipti, eşkim mwnday erekşe äuendi tıñdauğa bolatının armanday da alğan joq. Oğan qarağan kezde, onı tıñ­dağan kezde eriksiz jılaysıñ, külesiñ, eriksiz adamnıñ kemeldigi turalı oylay­sıñ. Özge skripkaşılarmen onı skripka men tayaqşası ğana baylanıstıradı. Pa­ganini – bizdiñ uaqıttıñ ğajayıp qwbı­lısı» dep jazadı dostarına jazğan hatında.

«Keşe men sizdiñ koncertiñizde boldım. Siz – muzıkanıñ Qwdayısız. Sizdi tıñ­dağan sätte Gomer meniñ aldımda twrdı» dep közin jwmıp tamsanadı U.Foskolo.

Milandıq sınşılar Paganinidi «älem­niñ birinşi skripkaşısı» dep atadı jäne bwl pikirdi eşkim de joqqa şığara almadı.

Paganini 1840 jılı 57 jasında Nic­ca qalasında qwrt auruınan köz jwmadı. Şirkeu qızmetkerleri «şaytanğa janın satqan kompozitordı ziratta jerleuge qarsımız» deydi. Mürdeni dostarı keme­men tuğan eline aparıp, jerlemek boladı, tağı da är türli qarsılıqqa wşırap, tabıt aylaqtıñ jağalauında biraz uaqıt twra­dı. Sol künderi matrostar tünde ta­bıttan skripkanıñ üni estiletinin aytıp, şağım­danadı. Amalı qwrığan dostarı Paga­ninidiñ süyegin bir graf dosınıñ qama­lına aparadı. Ne kerek, arada 36 jıl öt­kende ğana Paganinidi hristian joral­ğısımen qayta jerleydi. Büginde Paga­ninidiñ ömirbayanın zertteu­şiler «wlı muzıkant janın şaytanğa satqan joq, Qwday oğan erekşe darın berdi, ol talan­tın eñbekqor­lığımen jetildirdi» degen pikir aytadı.

Bizdiñ bir bilerimiz, Paganini – mäñ­gilik jalına jarmasqan muzıkant. Ol öz zamanınıñ ğana emes, barlıq uaqıttıñ qwbılısı.

Ayagül Mantaydıñ facebook paraqşasınan

Abai.kz

2 pikir