Senbi, 7 Jeltoqsan 2019
Ädebiet 4005 21 pikir 13 Qaraşa, 2019 sağat 12:25

Qalamgerler attap baspaytın taqırıp (soñı)

Qazaq tarihına qatıstı «Körkemdik jäne ğılımi tanım» ayasında Abai.kz qaşanda el sanası men wlttıq jadığa qatıstı sonı koncepciyalar men avtorlıq közqarastardı basqa BAQ qarağanda zerdeli oqırman nazarına wsınudı bastı orınğa qoyadı. Osı jolı Qazaqtıñ qatparlı da, bar sırı büguli tarihınıñ işindegi äli künge deyin jabulı qazan qalpında qalıp kele jatqan dünie – XVII-XIX ğasırlardağı qazaq-qırğız qatınasına arnalğan Ädilbek Ibırayımwlınıñ «Semser jüzindegi sert» roman-dilogiyasına qatıstı tanımdıq maqalanı jwrtqa jariya etip otır. Ötken jolı osı cikl ayasında tanımdıq maqalanıñ birinşi jäne ekinşi böligimen tanıs bolğan ediñizder. Endi osı maqalanıñ soñğı böligin nazarlarıñızğa wsınıp otırmız.

Mine, bwrattar jienderdiñ şarapatın körgen jwrt. Qazaq siyaqtı olar «jien – el bolmas» degen sözdi aytpaydı. Sondıqtan ba, jienderi nağaşıları üşin halqın da satıp jiberetin.

Ormanbet tağına otırğan qırğız handığın bwrattardıñ birqatar ruları tän almadı. Bir jağınan, ol qoqandıqtardıñ aşsa – alaqanında, jwmsa – jwdırığındağı oyınşıq handıq boldı. Söyte twra Şeralı da, Qwdiyar da qırğız hanın auıstırmadı. Biraq, «han» degendi qimay «paruanaşı» degen at berdi. Alayda, şaşbauın kötergen jandayşaptar Ormanbetti «Orman han» dep atap, däserdey etti. Aq patşanıñ adamdarı da onıñ qwlağına jağatın «Orman han» degen lauazımımen qosıp ataudı jön sanadı. Al, Orta Aziyadağı körşiles elderge han retinde tanılğan Kenesarını ädeyi kemsitu üşin «swltan» dep atap, «swltan» dep jazdı.»

Mına dialog ta orındı qalpı oqiğanıñ tinine enip, şığarma şırayın aşıp otır:

«Sol kezde Kenehan onıñ Jantay ekenin bildi.

– Törlet, han, otır! – janındağı böstekti nwsqadı. Han älginiñ sözin estimegendey twra berdi. Sol kezde ğana onıñ sebebin añdap, «qolın şeşiñder» dedi. Qolı bosağan Kene bilegin sipadı da böstekke kelip jayğastı. Kütuşi qımız qwyıp wsındı.

– Şaruañızdan ayta otırıñız.

Kene qımızdan bir wrttadı.

– Bitim nege bwzıldı? Saurıqtıñ jılqısın nege aldıñdar?

– Barımtaşılardı biz basqarmaymız...

– Arnayı jibergen elşileriñ Qalığwlmen mämile tapqannan keyin kek qumau kerek edi. Soğısta ölgen Jamanqara bäribir tirilip kelmeydi.

– Wrı-qaranıñ isin manap pen bidiñ moynına jüktegen jön emes. Är elde de wrı-qara bar, solardıñ tirligine bola qaraşı halıqtı qansıratu – aqılğa qonbaydı.

– Men şapsam, sözderinde bätuä joq manaptardı şaptım.

– Ätteñ, manaptıñ özi qolıña tüspedi, ä-ä... – Irqılday küldi.

– Soñğı ötken mämilede «qazaq-qırğız bir handıq boladı, oğan Abılay jwrağatınıñ twqımı ielik etedi, äri barlıq mañızdı ister boyınşa handıqpen kelisiledi» degen uädeleriñ qayda?

Manap sızdana küldi.

– Joq handıqpen qalay aqıldaspaqpız?

– Meni joqqa sanap otırsıñdar ma? – Keneniñ üni ızbarlana şığıp, qıran qabağı tüyildi. Mwzday suıq kespirdiñ qaharınan jasırınğısı kelgendey Jantay zerli keseni basına köterdi.

– Jä-ä, jaulasudı qoyayıq. Biliktiñ pwşpağın wstağan şoranıñ auzınan aqiqattı estigim kelgen. – Jantayğa qadalğan nazarın taydırmadı. Ol qulana jımidı. – Ortaq jau – qoqan bekterine qarsı küreseyik. Qazaq pen qırğızdıñ küşin biriktirsek, bizden sart-sauandar twrmaq, aq patşa da aybınar edi.

– Joq, bosqın hannan ne qayır? Qırğızğa, kerisinşe aq patşanıñ qamqorı men ıqpalı qajet. Bası qwralmaytın, qırıq qwbılğan äñgimesi bar mañqa qazaqtı qaytemiz».

Jolbarıs hanımız da, Abılay da, Kene hanımız da tikeley jäne janama sebeppen bireuleri u berilip, bireuiniñ bası kesilip, qırğız qolınan qaza taptı. Üş birdey qağanımızdı qanğa böktirgen wlttı bauırılas deysiñ be, älde bauızdas deysiñ be? Osı saual romandı oqu barısında är qazaqtı ärqilı tolğandıradı, ärqilı oyğa qaldıradı... Qalam wstağan qauım bwl taqırıpqa attap baspaytın edi. Al, Ädilbek sol qadamğa barıp otır. Avtor qalamı şındıqtan eş alşaqtamaydı. Bardı – bar, joqtı – joq dep jazadı.

Abılaydıñ bitiminen keyin de qazaqtıñ jekelegen batırları ärtürli jağdayda qırğızdardıñ qolınan qaza tauıp, ata jauğa aynalğan ayır qalpaqtılar Qaplanbekti 1782 jılı, Aqpandı 1822 jılı, Taylaq pen Nazardı 1831 jılı, Poşan datqanı 1842 jılı, Saurıqtı 1854 jılı ayır qalpaqtı ağayındar öltirgeni tereñnen qozğala söz etiledi. Qazaq-qırğız şapqınşılığı uağındağı batırlar jekpe-jegi de körkem kestelene suretteledi.

Osı aralıqta qırğızdardı alğa salıp äreket etken qoqandıqtar Türkistandı ortalıq etip, Sır boyı, Qarataudıñ teriskeyi, Sozaq, Şu boyındağı, Alataudıñ etegindegi qazaqtardı emin-erkin biley bastağanı söz etiledi.

«Qazaq batırlarınıñ bas süyeginen Sädirbala källämwnara twrğızğannan keyin arada seksen jıldan astam uaqıt ötkende zwlmattı is qayta bir qaytalandı. Abılay hannıñ qos nemeresi Kenesarı men Naurızbaydıñ qanı da qiyanattıqpen däl sol jerde tögildi. Ol jolı da qisapsız qazaq sarbazdarı qırıldı.

Bälkim bwl, Abılay hannıñ rahımımen Jayıl manaptıñ tiri qalğan segizinşi wlınıñ äke amanatınan tuğan tirligi me eken?..» degen saualğa avtormen birlese jauap izdeymiz.

Alaş balasınıñ qırğızğa ketken kegine qatıstı qalamgerlik oy-tolğamğa tolı ükim, prologta avtorlıq monolog türinde wsınıladı:

«Büginde, ömirden ozğanına eki ğasırğa tayau uaqıt ötkende Kenesarı han men onıñ jaqın üzeñgilesterine kesilgen ölim jazasın ekşeu äri qiın, äri oñay. Qiın bolatını – eki jaqtıñ birin aqtap, birin qaralauğa wrınatınımız.

Biraq, bwl uaqiğağa qatıstı ünsiz qaludıñ, şımbayğa batar aqiqattan at-tondı alıp qaşudıñ aqırı – asqınğan obırğa aynaluı ıqtimal. Aqiqatın bilmegendikten arağa jik tüsip, alauızdıq jağdaylarğa aparıp jatsa, onda bügingi wrpaqtıñ da şındıqtan sırt aynalğanı.

Ärkezde pasıq ötirikten aşı şındıq qımbat ekeni ärkimge ayan bolsa kerek...» dep, mwñğa bölene ayaqtaladı.

Bwdan keyin qalıñ oyğa batpay köriñiz. Romandağı qos hannıñ ölimine qatıstı avtorlıq oy-tolğam men kesektelgen ömirilik faktilerdi köziñe jas almay oqi almaysıñ.

«Twtqiıldan qalmaqtar basıp kirip, beybit el bosqınğa aynalıp üdere köşkende bos qalğan keybir öñirlerge qoñsılas qırğızdardıñ köñili ketti. Oyrattardıñ oñ jağına şığa tonnıñ işki bauınday aralasıp, etene siñisken ayırqalpaqtılar Jetisudıñ şığısın sol zamatında-aq enşige alıp, en jaylay bastağan. Meymanası tasığan sal bökse, şarıq bet qırğız manaptarı bir bağıtı Şelek, Şonjı, Qwljağa deyingi, bir pwşpağı Narınqol, Kegen, Ası tauları aralığın armansız jırğağan. Al Alataudıñ küngeyi men soltüstik batısındağı qırğızdar nietterin soñğı kezde ğana aşıq tanıtqanımen kökeyindegi küldibadam oyları ejelden bwğıp jatqan-tın. Jetisu men Talastağı, Taşkenttegi qalmaqpen auız jalasıp, ıraqaylasa kün keşken soñ, halqınıñ jağdayı qazaqtikindey siñiri şıqpağan, ruhı janıştalmağan.

Äbiletpen şaynasıp qaljırağan jwrt odan sayın bas kötere almaytın halge jetsin dep, jemtigin äleuettiniñ aralasuımen jeytin tazqaraday qırğızdar malağamnıñ añısın añdıp otırdı. Köpten kütken mezet te tudı äri qan-jını äbden aralasqan qalmaqqa twyaq serper twsında öteu-qayırın körsetui de kerek bolatın. Bir esepten, qazaqtıñ boy almay twrğanında, äl bermey ketetin şamasına iliktirmey qıltanınan qiıp, qiralañdatıp qoymaq niette.

Qırğızdardıñ ölara uaqta janwşıra qimıldağan sebebi – ol kezde oñtüstik aymaq, soltüstik aymaq dep eki tarapqa bölingen ayır qalpaqtınıñ barlığı tau arasın jaylaytın. Uaqıt öte olar mal jayılımı men egis eguge, jalpı, ayaqtı alşañday tastap, auqattı ömir süruge baytaq alaptı, keñ jaziralı dalada qonıstanu kerektigin wğındı. Özderinde onday jer joq. Sosın, qalmaq basqınşılarınan birtin-birtin azat etilgen, äri qazirgi mezette en-tegin bos jatqan qazaq dalasınıñ birqatar öñirlerin iemdenip qaluğa wmtıldı. Qara niet jamılğan jwrt bağzı zamannan qazaqqa tiesi alapqa aşqaraqtana auız saldı.

Söytip, qazaq-qırğız arasındağı alğaşqı ülken şayqas 1748 jılı küzde Şırşıqtıñ joğarğı twsında Şımğan tauınıñ eteginde orın aldı. Eki mıñğa juıq qazaq qolın bastağan Berdiqoja batır qırğızdıñ top-top alamandarınıñ basın qwrağan barğınıñ Şonığımen däl osı jerde betpe-bet keldi.

Ergene (Ferğana) jazığınıñ soltüstik-şığısı men Şatqal taularınıñ şığıs betinde twratın adığın, tağay, mwñqış ruları Taşkent pen Şımkenttiñ şığıs, oñtüstik aymaqtarı men Tülkibas, Qaratau etegindegi jazıq betkeylerdi basıp aldı.

Istıqköl jaqtağı sarı, qwsşı siyaqtı iri rular şapıraştı jaylaytın Qarğalı özeniniñ arnasın, İleniñ Balqaşqa qwyar sağasınıñ sol jağın, Alatau betke qaraytın öñirlerge ie bolıp qaluğa wmtıldı. Bay-bağlandarı bastağan qırğızdar köpe körineu «bwl aymaqtar bwrınğı bizdiñ jerimiz» dep bwra söylep, etekke wbaq-şwbaq qwldadı.

Söytip, Istıqköl jağasındağı ağayındarımen söz baylasıp, äñgimeniñ iinin qandırıp alğan sarıbağış, soltı, sayaq, bwğı siyaqtı rular Jetisu men Talastıñ tağdırın şeşip qoydı. Alataudıñ qazaqqa qarağan qaptalın, Şudıñ orta twsın, Äulieata, Almalıq, Üşaral jerin, İleniñ sol jağalauındağı Sarıtauqwm jaylauına basa köktep enip, ornığa bastadı. Qırğızdıñ Aron batırı Şudıñ tömengi arnasına, Qoşoywlı Jamansart Şudıñ joğarğı twsına kerege kerdi. Susamır men Talas boyındağı Ülken Qaqpa ölkesin sayaq ruınıñ serkeleri Sädir men Nädir qonıstandı. Bwğı Tınay bi, Sadıq bi, sayaq Qaşıke, Äteke, Berdike batırlar Torayğır asuı etegine boz üylerin tigip, jırğadı.

Oyrattar qırğızdı ğana jarılqap qoyğan joq, Qaşqardağı wyğırlardı Şonjınıñ mañınan İleniñ boyına toğıtıp, eginşilikke şekti. Olar da bası bütin jer ielenip qaldı. Bwl – Jetisudıñ şığısındağı jağday-tın.

Qazaq jwrtı qayta bas köterip, joñğarlardı Taşkentten tarta elden ığıstırıp şığarğanda, iesiz jatqan baytaq dalağa tağı da eñ birinşi bop qırğızdardıñ qwlqı ketti. Talas, Şu özenderi men Alataudıñ etegine lap qoydı.

Söytip, alğaşqı kikiljiñ Kökimniñ keginen bastalıp, äri qaray Altışäridegi bazarlardı qoruğa wlastı, soñı – jerge talasuğa jalğastı. Qızılğa qwnıqqan qwlqın – qızğanışqa, qızğanıştıñ artı – qandı qolğa, qandı qol – obırlıqqa äkep tiredi. Obırlıq közge qan bolıp twnıp, aqıl-sananı twmşaladı. Bwrattıñ boyında qazaqqa qarsı tek öşpendilik örşip, säl reti kelse tarpa bas salıp, tu talaqay etudi közdedi. San märte kiiz tuırlıqtı, ağaş uıqtı ağayındas eldiñ tañın ayırdı».

Osılayşa alauızdıqtı örşitken qırğız wltı emes, onıñ baylıq pen barlıqtan bası aynalğan az ğana şoğır bileuşi tobı. Osını avtor oqırmanınıñ esine ünemi salıp otıradı.

Iä, Ädilbek bwğan deyin ejelgi qazaq handığı – «Aq Ordanıñ» Orda Ejen qağannıñ ıqpalımen qalıptasuınan 15-ğasırdağı Kerey-Jänibek şañırağın qayta kötergen qazaq handığınıñ qwrıluına deyingi aralıqtı qamtığan, «Abız dala añızı» attı hikayatpen tarihi taqırıpqa qalam tartqanın bilemiz. Ol – wlttıq emes, älemdik deñgeyde jazatın Asqar Altay, Twrısbek Säuketaev t.b. sekildi mileti prozagerler şoğırınan. Jäne de avtordıñ idiostili erek. Birinşisi – til şwrayı, ekinşisi – jazğandarınıñ kinoğa swranıp twruı, üşinşisi – üziktilik, törtinşisi – syujettik örilim men personajdı orındı kiriktirui. Eñ bastısı romandarınıñ qay böligin alıp tastasañ da oğan selkeulik kelmeui. Avtor tarapınan şığarma tinine epizodtardıñ orındı engizilimi, wlttıq şeñberdegi prozagerlerimizdiñ birdi bastap, ekinşini tastap, üşinşini kiliktiretin stil'dik odağaylığınan ada.

Han Keneniñ öler aldındağı äni de tuındığa erek öñ bergenin aşıp aytuğa tiispiz. Ünemi avtorlıq saual qoyıp, oğan avtorlıq jauaptı özi bermey oqırmanına qaldırıp otıruı da, söz kiesin wğına biluinen der edik.

Osı avtorlıq saual sonau atam zaman aq irekte İbir-Sibirden aş, jalañaş şwbatılıp köşip kelip, sarı üysinniñ qolınıñ keñdiginen Alataudıñ küngeyin enşisine alğandarın äldeqaşan wmıtqan qırğızdardıñ etnostıq twtastıqtağı qazaqqa qastığı alğaş ret keñinen söz etiledi. Avtor eşkimnen jasqanbay bwrın bügjekteytin tarihi şındıqtı, körkemdik tanımğa aynaldırğan.

Wlı Jüzdiñ Jolbarıs hanı da qırğızdardıñ jımısqı äreketimen ölim qwştı. Osıdan keyin de birin ulap, endi birin azaptau arqılı Abılay men Kenesarı sındı eki birdey hanımızdıñ basın jalmağan qırğız wltı üşin emes, onıñ körsoqır manaptarı üşin ızağa bulığasıñ?!.

Qazaq tarihi romandarı ğılımi-tanımdıq jaña koncepiyalardı ömirge äkeluimen qwndı bola tüsude. Qazaq jäne özbek ädebietinde äm ğılımında bizdiñ jäne bizge özgelerdiñ tarapınan zorlıqpen jasalğan etnogenez jöninde eşkim de auızğa almaydı. Degenmen tap osı jayt qazaq jäne özbek etnosın qwrağan türki taypaları tañğwt-manjwrlarmen şayqasqan şaqta bizdiñ sayın dalada orın aldı. Bir tañqalarlığı: ğalımdar sol kezde qanşa özbek-qazaq, qanşa tañğwt-manjwr bolğandığı töñireginde äleumettanuşılıq esepteuler jasap şıqan joq.

Boları bolıp, boyauı siñgen kezdegi qırğızdardıñ öz qanına tartıp qazaqqa kün körsetpeui, romanda keñinen tarqatıla söz etiledi.

Euraziya keñistiginde birşama iri taypalar Üysinder, Qañlılar, Naymandar, Arğındar, Qıpşaqtar, Kereyler t.b. handıq qwruğa talpınıs jasadı dep wğındıruğa äbden boladı. Bwl tarihi qandı qırğın edi, osını tañğwt-manjwrlar men enesaylıq qırğızdar sätimen paydalana bildi. Sol sätimen paydalanğan halıq – Üysinderden jer alğan qırğızdar.

Qırğız tarihında manswqtanatın Abılay men Kenesarı sındı handarımızdıñ märtebesin asıruda qalamgerlerimiz türli josıqtağı koncepciyalar wsına bastadı.

Eger marksizm klassikteriniñ «Memlekettiñ nışanı – territoriyalıq birtwtastıq» degen qisınına sener bolsaq, onda tarihattan bizge «Moğolstan» atauımen mälim Wlıstan enşi alğan birinşi hanımız – Kerey men Jänibek emes, «Altın Ordanı» 1269 jılı Talas boyındağı qwrıltayda bauırına basqan Joşı bizdiñ twñğış hanımız degen koncepciyanı «Joşı – şaqırılmağan qonaq» («Nejdannıy gost' – Djuçi») attı orıs tilindegi tarihi romannıñ avtorı, QR eñbek siñirgen qayratkeri, jazuşı, kinodramaturg Nwrlan Sanjar wsındı.

Esteriñizge sala keteyik: biıl Altın Ordağa nemese Joşı Wlısına 750 jıl tolıp otır. 1269 jılı Talas boyındağı qwrıltayda birneşe Şıñğıs wrpağı özderiniñ bilik jürgizu keñistigin böliske salğan bolatın, sol kezde Joşı Wlısı derbes memleket märtebesin ielendi. Ol wlıstı Joşı twqımı bilep, qırğızdar onıñ däregeyine qarağanı da tarihi fakti.

Osı romandı oqu barısında «avtordıñ janrdı qadirleui» erekşeligine jolıqtıq. Tarihi roman bolğan soñ, ädebi tektik äm janrlıq erekşeligine oray tek negizgi keyipkerler men tarihi oqiğalar äsemdene körkem tilmen surettelui kerek delinetin. Jäne de oydan şığarılğan keyipkerler tarihi romannıñ bas keyipkeriniñ obrazın aşuğa septesui tiis deytin ädebiettanuşılıq talap bar. Öytkeni, M. Äuezovtiñ «Han Kene»,       İ. Esenberlinniñ «Qaharı» äm D. Ramazannıñ «Kenesarı-Künimjanı» ädebi şarttılıqtı saqtap jazılğan dünieler.

Ädilbek osı özine deyingi Kenesarı jöninde jazğandardan oqşau, uaqıt keñistigi men tarihi oqiğalar täuelsizdik oy-mwratı twrğısınan sipattaladı, taqırıptı özindik qalamgerlik strategiyasımen igergen. Avtordıñ jañaşıldığı da osında. Ol jañaşıldıq – avtor obrazınıñ qaqqa jarıluı. Tarihi romanda bizge tek avtor obrazı ğana kölbeñdeytin. Qalamger bwğan tarihşı ğalım beynesin qosanjarlastıra bilgen. Qazaq ädebietinde birinşi ret sintetikalıq tarihi roman düniege kelip otır.

Jalpı roman janrında avtorlıq ükim degen bar. Romanda sol ükim bılayşa şığarıladı: «Keneni öltirip tastañdar» degen Ormanbettiñ pärmenimen hannıñ basın şabamın dep eñ alğaş qol kötergen qırğız, sol sätinde aldaspandı sermegen qalpı siresip qaldı. Onıñ bwl qasarısqan halin «seskenip, tayınğanğa» jorığan janında twrğan bir arsalañ:

– Äkeşi beri, qılıştı! –dep, aldaspandı jalma-jan qolınan jwlıp alıp, Kene hannıñ qılşa moynına salıp jiberdi. Kene hannıñ bası da şorşıp jerge tüsti, şapqan batırdıñ özi de sılq etip qwlay berdi.

Mına köz aldındağı jaytqa tüsine almağan manaptar älgige qoldarın soza wmtıldı. Söytse, tabanda janı şığıp ketipti. Kenetten, jay tüskendey til tartpay üzilgen batırların üyine köterip alıp barğan eken, tabaldırıqtan attağanı sol üy işindegi onıñ qatın-balası jalp-jalp etip, mwrttay wştı. Mwnı körgen qırğızdıñ şoñı men şoraları Kenesarı handı öltirgenderine pwşayman hal keşti. Bäriniñ janarın üreydiñ şırmauı torlap, öñderi qaştı. Äp-sätte jeñistiñ lebi kernegen keudelerin düdämäl sezim budı.

Älgi janalğış batırdıñ twqım-twqiyanı bes jılğa jetpey bıt-şıt bolıp tozıp, artında birde-bir wrpaq qalmadı. Naurızbaydı öltirgen naysap ta qara bası sopayıp, twyaqsız ötti. Olardıñ büginde biri de joq.

Kenesarı-Naurızbaydıñ qasköylikpen ömirden ozğanına qanşama jıldar almasıp, qanşama zaman auıstı... Biraq sonda da hannıñ ölgen jeri men onıñ janın alğan sättegi jağdayğa qatıstı wşı qiırsız saualdar sapırılısıp, tolastağan emes. Keşegi künge deyin kökeyde «hannıñ bası alındı, al onıñ süyegi sol jan tapsırğan jerine jerlengen» degen baylam bekem edi. Qalıñ el de onı soñğı şayqas ötken aumaqqa jerlegen degen qisınğa toqtağan. Alayda, wlttıq jadı oyanğanda han Keneniñ süyegin izdeuşiler wştığına jetpedi. Tek, maydan dalasınan bir qabirge jerlengen on toğız swltannıñ süyegi tabıldı, ätteñi sol – olardıñ bäri bassız...

Maytöbeden ötken-ketkenniñ zäre-qwtın wşırıp, ara-twra bassız salt attınıñ elesi körinedi eken. Bälkim ol han Keneniñ – kökjaldıñ kiesi bolar. Tirisinde jauğa şapqanda atınıñ bası ğana közge şalınıp, özi körinbeytin degen añız äñgime töbe qwyqanı şımırlatadı...

Jaugerşilikte şeyitke aynalğan qabirdegilerdiñ bassız bolğanı tüsinikti, pänidegilerdiñ bassız bolğanı – üreyli. Bassız qoğam jıljığan jıldardıñ auanımen ilgerlep baradı. Al, bastı tabu eñ kürdeli şarua...»

Osılayşa, soñğı hanımızdıñ ölimine qatıstı jaña versiyalarmen ruhani tanısıp, közge jas tola auır oyğa qalasıñ??!!

Romanda töl tarihımızdıñ jelisinen üzilip tüsip qalğan dälel men derekter qatarı jeterlik. Sonıñ biri – Täneke batırdıñ Aqsu-Qopalıdan attanıp, Kene-hannıñ kegin qaytaruı. Söytip, bwrın qazaq ädebietinde birde-bir jazuşınıñ qalamına ilikpegen tarihi oqiğağa kez bolamız.

Qaptağaydan şıqqan qazaqtıñ soñğı batırı Täneke: «Qayray-qayray qayraqtı tatı şıqtı, On besinde Täneke atı şıqtı» dep halıq aytqanınday, erlik isterimen erte közge tüsken sañlaq. Qazaqtıñ soñğı hanı Kenesarınıñ ölimi – onı eriksiz atqa qondıradı. Aynalasınan tayınıp, el tizginin wstağandardıñ birde-biri bas kötermegende – qazaqtıñ memleketşil äri derbes oydağı wlt bolıp qalıptasqanın tanıtqan twlğa. Ol – Kenesarını eñ alğaş bolıp qolğa tüsirgen Töregeldi manaptı baylap-matap äkep, türmege saldı. Wlısın şwbırtıp, Qopalğa aydap äkeldi. Aqırında sol qırğızdar qaptağayğa qıdıralı-qırğız bolıp siñip ketti. Bwl da bwğan deyin eşbir körkem ädebiette körinis tappağan tarihi oqiğa edi.

Söytip, ol qazaqta Kene kegin qırğızdan aluşı ekendigi birinşi bolıp söz etiledi.

Romanda qazaq-qırğız arasındağı jaugerşilikke qatıstı köptegen jaña derekter äri ğılımi, äri körkemdik tanım ayasında barınşa keñinen aşılğan. Bir wlttı zor, bir wlttı kem sanauşılıq joq.

Tarihi roman jazudıñ baqıtı bwyırğan jazuşı älemge tikiley tanıladı. Öytkeni, tarihi roman sanaulı intellektualdı ortağa emes, bükil älem oqırmanına belgili bir wlttıñ mañday aldı milettik maqtanışın paş etedi.

Ädilbek romanınıñ qazaqtı ğana emes, älem oqırmanın da öz siqırımen arbaytınına senimimiz mol!

(Soñı)

Äbil-Serik Äliäkbar,

salıstırmalı ädebiettanuşı.

Abai.kz

21 pikir