Jwma, 22 Qaraşa 2019
Alaşorda 2570 1 pikir 4 Qaraşa, 2019 sağat 10:46

Mwstafa Şoqaydıñ senimdi serigi - Eskendir Köpjasarov

Alaş ziyalarınıñ ötken ömiri men halqına qaltıqsız atqarğan qızmetin bağalap, bayıptauımız bügingi künniñ özekti mäseleleriniñ biri de biregeyi. XX ğasırdıñ basında qazaq intelligenciyası bwğan deyin bolmağan qarqınmen qaulap östi, keyin olar wlttıq oyanu kezeñindegi san-salalı qızmetterinde el men halıq müddesine aytarlıqtay üles qostı.

Osı rette birşama is atqarğan biregey twlğalardıñ biri – Eskendir Isawlı Köpjasarov. Alaş qozğalısı tarihında E.I.Köpjasarov Alaş miliciyasınıñ oficeri, Oyıldağı yunkerler mektebiniñ komandiri häm Batıs Alaşorda äskeri dalalıq sotınıñ törağası retinde özindik ornı bar twlğa. Biraq, osı kezge deyin onıñ qayratkerlik ornın belgileytin biregey eñbek jazılğan joq. Jazılğandar bolsa, onıñ Alaş partiyasına qatıstı ömirbayandıq keybir izderi ğana, ne şolu türindegi şağın jazbalar.

Endeşe Eskendir Köpjasarov degen kim, qanday isterimen el esinde qaldı?

Jurnalist-ölketanuşı B.Ajniyazov Aqtöbe Wlttıq Qauipsizdik Komieti oblıstıq basqarmasınıñ №3084 qılmıstıq isi deregi boyınşa E.Köpjasarovtıñ arhivtik qwjattar boyınşa Aqtöbe oblısı, Qobda audanınıñ №2 auılında 1884 jılı düniege kelgendigin jazadı. Sonımen birge ol keltirgen derek boyınşa, yağni E.Köpjasarovtıñ öz qolımen toltırğan ömirbayanında tuğan jılın 1885 jılı dep körsetken.

Al äkesi Isa Köpjasarwlı HH ğasırdıñ alğaşqı şiregindegi qazaqtıñ körnekti sayasi qayratkerleriniñ biri,  Sankt-Peterburg Imperatorlıq äskeri-medicinalıq akademiyasın bitirgen, «Oyıl uälayatı» Uaqıtşa ükimetiniñ müşesi, qarjı ministri boldı.  Onıñ azamat soğısı jıldarı Krasnodar ölkesinde aq gvardiyaşılar äskeri bölimderiniñ lazaretinde äskeri däriger bolıp qızmet atqarğanı turalı derek Qazaqstan Respublikası Prezidenti arhivi qorındağı qwjattarda saqtalğan. Isa Köpjasarwlı 1920 jılı 70-ke qarağan şağında qaytıs bolğan.

Keybir derekter boyınşa Eskendir Isawlı Sankt-Peterburg universitetinde bilim alğan. Qazan töñkerisine deyin bilimdi zañger retinde bolıstıq saylaular men äleumettik-sayasi talas-tartıstar kezinde eki jaqtı bitimge keltiruşi ara ağayın retinde qatısıp, is-qağazdarın jürgizgen.

Dürbileñmen bastalğan HH ğasır qazaq halqınıñ basına auır da qayğılı qasiretterdi ala keldi. Sol HH ğasırdıñ bas kezi bükil qazaq eli, qazaq qoğamı üşin türli sayasi, azamattıq bağıttardıñ özara qaqtığısı men küreske tolı kezeñ boldı. Eldegi sayasi-qoğamdıq, äleumettik-ekonomikalıq oy-pikirlerdiñ qalıptasıp, wlttıq sana-seziminiñ örleuine mümkindik tuıp jäne oyanu däuirine jol aşılğanı belgili. Patşalı Reseydegi aqpan ayındağı töñkeris bükil imperiya aymağın dür silkindirip, öz qolastındağı wlttardıñ sana sezimine tıñ serpilis berdi. Osı twsta qazaq wltınıñ aldıñğı qatarlı oqığan ziyalıları, Alaş partiyası ökilderiniñ bastı wstanğan ideyası qazaq eliniñ täuelsizdigi bolatın. 1917 jılğı Aqpan töñkerisi kezinde «Bostandıq», «Azattıq», «Teñdik» sözderi asqaqatay samğap qazaq dalasına da jetkeni mälim. Aqpan töñkerisinen keyin halqımızdıñ birtuar wldarı bas bolıp wltınıñ basqa jwrtpen terezesi teñ, täuelsiz memleket boluın aldarına  maqsat-müdde etip qoyıp, ömirlerin ölimge tikti. Alaş Orda tarihı men onıñ körnekti qayratkerleriniñ qoğamdıq-sayasi qızmetteri keñestik kezeñde bir jaqtı ideologiya sarınında jazılıp, qara küye jağılğanı da belgili. Solardıñ qatarına Eskendir Köpjasarovtı da tolıq jatqızuğa boladı.

Onıñ ömir derekterindegi bastı nazar audaratın jayt, onıñ  wlt-azattıq qozğalıs kösemderiniñ biri Mwstafa Şoqaydıñ (1890-1941)  Türkistan mwhtariatı Uaqıtşa ükimeti kezeñindegi qızmetinde kömekşisi bolğandığı. Bwl turalı tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor, Qazaqstan tarihı şeteldik tarihnamasın zertteudiñ negizin qalauşı, şoqaytanuşı K.L.Esmağambetov  (Şoqay M. Epistolyarlıq mwrası. 2 tomdıq / Jauaptı redaktor, alğısöz ben tüsindirmeler avtorı – K.L.Esmağambetov, Qwrastıruşı: Ğ.T.Isahan. –Almatı: «SaGa» baspası, 2006. 1-tom. – 424 bet) «M.Şoqaydıñ epistoryarlıq mwrası turalı» alğısözinde «M.Şoqaydıñ jeke mwrağattıq qorındağı qwjattardıñ işinen Eskendir (Iskander) degen azamattıñ 1936 jıldıñ 26 aqpanında jazğan hatı erekşe nazar audaradı», - dep jazğan bolatın (körsetilgen eñbek, 19 b.). Atalğan hattıñ jazılğan jılı tehnikalıq ne baspadan ketken qate boluı kerek, negizinde hat 1930 jıldıñ 26 aqpan küni jazılğan. Sebebi B.Ajniyazov keltirgen arhiv derekteri boyınşa E.Köpjasarov 1933 jılı 2 qañtarında qaytıs bolğan. Sondıqtan da E.Köpjasarovtıñ M.Şoqayğa 1936 jılı hat jazuınıñ mümkin emestigi bası aşıq mäsele. Kitaptı qwrastıruşı, belgili arhivist Ğaziza Isahan apamızdıñ Eskendir Köpjasarovtıñ M.Şoqayğa jazğan hat jieginde «9.4.30» dep  alınğan uaqıtı körsetilgen degen  eskertui de bar (körsetilgen eñbek, 180 b.). Sonımen birge Köşim Lekerwlınıñ «Älemge tanığan twlğa (M.Şoqaydıñ dünietanımı jäne qayratkerlik bolmısı). – Almatı: Dayk-Press, 2008. – 504 bet. + 28 bet japsırma.)» attı irgeli eñbeginde hattıñ 26 aqpan 1930 jılı jazılğandığın jäne hattıñ mazmwnına qısqaşa toqtaladı (239-240 b.b.). Jäne de  Eskendir türkistandıq ziyalılardıñ biri retinde M.Şoqaymen qatar sayasi küreske aralasqan siyaqtı degen pikir bildiredi. Jazılğan hattan şığatın qorıtındı şetelde jürgen M.Şoqaydıñ elmen baylanısınıñ bir bağıtı osı Eskendir Köpjasarov arqılı jüzege asırılğandığı. Sonımen birge Eskendirdiñ M.Şoqaydıñ senimdi serigi retinde  atağan V.A.Çaykin* Mäskeuden  1922 jıldıñ 22 naurız küni M.Şoqayğa jazğan hatında Eskendir de Türkistandağı dostarınıñ qatarında ataladı. V.A.Çaykin hatında  «Türkistandağı dostarıñız ben tanıstarıñız tügelge derlik bwğan qarsı, sonda jürgen Janşa, Eskendir de jäne t.b., Orazaev ta qızmet istep jür (Türkistan Halıq komissariatı  komissiyasınıñ müşesi), jağdayğa riza emes, biraq olardıñ qarsılığınıñ jöni bar», - dep jazdı (Şoqay M. Epistolyarlıq mwrası. 2 tomdıq, 61 b.).

Ğalım-tarihşı K.Esmağambetovtıñ derekteri boyınşa E.Köpjasarovqa qatıstı derek  OGPU-dıñ Şığıs böliminiñ tıñşısı «alaşordaşı», Türkistan avtonomiyası kezinde M.Şoqaydıñ senimdi serigi bolğan Eskendir Köpjasarovtıñ jaqın arada Gruziyadan oralğanın habarlağan. Tıñşı tarapınan kelip tüsken tağı da bir astırtın mälimet boyınşa M.Şoqay Türkistan Äleumettik qamsızdandıru Halıq Komissariatınıñ qızmetkeri E.Köpjasarovpen habarlasıp twratındığı qaperge berilgen. Birikken Memlekettik Sayasi Basqarması (OGPU) tıñşısınıñ mağlwmatı negizinde M.Şoqaydıñ kömekşisi Taşkentte qızmette jürgen J.Dosmwhamedov, H.Dosmwhamedov, Ğ.Birimjanov sekildi qazaq ziyalılarımen aralasıp twrğandığın añğaruğa bolatındığı.

Sonımen  E.Köpjasarovtıñ 1930 jıldıñ 26 aqpanında  M.Şoqayğa Taşkentten jazğan qwpiya hatın tolıq mazmwnda berudi jön kördik:

Eskendir Köpjasarovtıñ Mwstafa Şoqayğa jazğan hatı

Asa qwrmetti Mwstafa ağay! Qazirgi jağday ärbir twrandıqqa layıqtı jwmıs isteu twrmaq, bireumen öz oyların bölisuge de, aqıldasuğa da mümkindik bermeydi. Qanday jağdayda da qajet jwmıstı jürgizudiñ jolın biletin bölimder bar ekenin biz köptegen astırtın wyımdar men üyirmelerdiñ täjiribesin bilemiz. Qazir bizde mümkindikter tipti azayğan sekildi. Auğanstannan öz otanına Taşkent arqılı bara jatqan german-auğan sauda Kº-da birge qızmettes bolğan bir nemis arqılı hat jazıp jiberudiñ sätti kelip otır.

Özim turalı eki auız söz aytayın: meniñ öz üyirmemizden qol üzgenime köp jıl boldı, Sizdiñ Türkistanğa degen şeksiz mahabbatıñızdı jäne onıñ azattığı üşin qwrbandıqqa da baratınıñızdı bilemin. Osınşıma jıldan keyin men Sizben qaytip, qalay baylanıs jasaudıñ retin taba almay jürmin. Sizden men turalı eskeruiñizdi ötinemin. Jan-jağımızda oraşolaqtar men oralımsızdar tolıp jürgendikten, bwl jerde dwrıs oylaytın adamdarğa jwmıs jeterlik.

Bol'şevikter osılardı eskere otırıp, jergilikti ziyalılardı jwmıstan basqa jaqqa bwrıp, olardıñ ornına kelimsek elementterdi tartuda.

Bizde soñğı uaqıttarı Orta Aziya boyınşa mwsılman ziyalıların jappay qamauğa alu jürip jatır. 600-ge juıq adam, al Taşkentte 1000-ğa juığı qamaldı. Türmeden jaqında şığıp, aydaudan oralğandıqtan, özimniñ twrmıs jağdayımdı tüzeu älegimen aynalada bolıp jatqan oqiğalardıñ büge-şigesin bile bermeymin. Bizdiñ qazirgi jağdayımızda qanday da bir bedeldi üyirme ömir süre aladı dep oylamaymın. Sebebi sol üyirmelerdiñ nwsqauı boyınşa jergilikti halıq bar mümkindikterinşe öz müddelerin qorğap qaluşı edi. Qazir oğan mümkindik te joq.

Şaruaşılıqtağı bolıp jatqan qiınşılıqtar men Qıtay şekarasındağı şielenisulerge baylanıstı ükimet aldın ala şaralar qabıldadı.

Basqa jerdegidey, bwl jerde de wlttıq  bağıttağı osı qozğalıstı «basmaşılıq» dep atauğa dağdılanğan. Osı küzde taşkendik naubayşı Qwr-Djuray jinağan sanı 25 adamğa juıq şağın top Iskent audanında qarsılıq jasadı. Degenmen, ol jaqqa qaladan attı äsker jiberilip, şağın top talqandaldı. On adam qaza bolıp, qalğandarı tauğa qaşıp ketti. Bwdan keyin barlığına belgili jağday: qışlaqtıñ halqı zardap şekti. Olar kimniñ üyine toqtadı, solardıñ bäri derlik qamauğa alındı. Qwr-Djuray – Tilyad audanınan şıqqan, 1920 jılı öz otryadımen ökimetke berilgen qwrbaşı, ol soñğı uaqıtqa deyin eski Taşkentte beybit eñbekpen aynalıstı, nan pisiruşiler artelinde törağa boldı jäne onıñ eski qalada wzaq uaqıt boluına qarağanda, onı osınday iske itermelegen astırtın wlttıq wyımdar ma dep te oylaymın. Bidaydıñ bağası bazarda 7-8 som, al maqtanı diqandardan 3 som 20 tiınnan 5 somğa deyingi bağamen qabıldaydı, sondıqtan da diqandardıñ satıp alu mümkindikteri turalı Öziñiz olay beriñiz.

Mwnda «Pravda Vostoka» men onıñ özbek tiline audarması «Şark-Haqiqatı» siyaqtı kündelikti gazetterden basqa, qızmetten ketken keñes qızmetkerlerinen joğarı eşkimdi sınay almaytın jäne joğarıdağılardıñ kemşilikterin sınauğa şaması jetpeytin «Muştum» attı aptalıq jurnal şığarıladı.

Degenmen, merzimdi basılımdardıñ işinde ay sayın şığatın «Byulleten' pressı Srednego Vostoka» jurnalı keşigip bolsa da, Persiyadağı, Türkiyadağı, Arabstandağı, Ündistandağı jäne Auğanstandağı mañızdı oqiğalardı bayandaydı.

Sizge jeke basılımdar jañalığınan habarlaytınım: Qazaqstanğa injener Tınışbaev köşip keldi, egerde onıñ «jol injeneri» degen mamandığı bolmağnda, ol qaytkende de, qızmetten şettetiletin edi. Hwseyn Ibragimov te Qazaqstanda, «wzınqwlaqtan» estuimizşe, astırtın advokaturamen aynalısatın körinedi, Taşpulat Narbotabekov Fayzullanıñ (Hodjaev. – A.A. ) zañger-keñesşisi bolıp qızmet etedi, ol 1925 jılı BKP (b) partiyasına ötpekşi bolğan, ol üşin Fayzullanıñ özi kepildik bergen, biraq odan eşteñe şıqpadı.

Bizdiñ qalğan eski mwsılmen ziyalılarımız bwrınğıday beysayasattıq ädetimen är türli memlekettik jäne kooperativtik mekemelerde tehnikalıq qızmetkerlerdiñ jwmısın atqarıp, tiisti jalaqısın alıp, öz jağdayınıñ sättiligine rizaşılıqpen jüre beredi. Qoğamdıq jauızdıq jöninde eşqanday da tüsinigi joq jäne qatardağı meşandarşa ömir süredi. Meniñ meken-jayımdı Siz Leypcigtegi [Torrekaderoden] biluiñizge boladı.

Eskendir» (Şoqay M. Epistolyarlıq mwrası. 2 tomdıq 180-182 b.b.).

Jazılğan hatta E.Köpjasarovtıñ birtuar twlğa Mwstafa Şoqaydı jaqsı tanitındığı, asa qwrmetteytindigi seziledi. Eskendir Köpjasarwlı hatınıñ basında-aq eldegi sayasi ahualğa dälme-däl bağa beredi. Ol sayasi sauatı mol, qazaq ziyalılarımen qarım-qatınasta bolğan, äri elde bolıp jatqan äkimşildik-ämirşildik jüyedegi oqiğalarğa özindik közqarası bar twlğa retinde bayqaladı. Ökiniştisi E.Köpjasarov quğın-sürginge wşırap, aydaudan oralıp, tuğan jerine kelgen kezinde şolaq belsendiler artınan qaytadan jarıq künde «şam» alıp tüsip, 1930 jıldıñ 22 qırküyeginde oğan RKFSR Qılmıstıq kodeksiniñ 58-10 babımen qılmıstıq is qozğalıp, konclagerge 5 jılğa qamauğa alınıp, aqırı Almatı türmesinde bar bolğanı 48 jasında qaytıs boldı.

Alaş qayratkerleriniñ sayasi-qoğamdıq qızmetterinen tağılım alu bizdiñ tarihi damuımızdıñ bastı qwndılıqtarınıñ biri. Tarihtan ötken ata-babalarımızdıñ ömiri men isine qaytadan bayıptap qarap, olardıñ jeñisterin bağalap, jeñilisterinen sabaq aluğa mindetteydi.

Tarihta iz qaldırğan qayratkerlerdi tanıp bilu är qoğamnıñ ruhani deñgeyiniñ körinisi. Bügingi mına jahandanu zamanında öz tarihımen tärbieleu ğana öz wrpağı ruhın köteru bolsa kerek.

Aqqali Ahmet,

H.Dosmwhamedov atındağı Atırau memlekettik universitetiniñ professorı, tarih ğılımdarınıñ doktorı.

Abai.kz

1 pikir