Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Alaşorda 2167 7 pikir 1 Qaraşa, 2019 sağat 11:47

Jwmbaq jan Eskendirdiñ qasiretti ğwmırı

Tek  balalıq şaqtağı armanı
orındalğanda ğana adam baqıttı bola aladı.
 Freyd.

Jurnalist bolıp, alaşordaşı Eskendir Köpjasarov turalı mazmwndı bir dünie jazu meniñ balalıq şaqtan armanım bolatın. Zaman özgerip, täuelsizdik tañı atqanda onıñ tuıp - ösken mekenjayı  Hobdada bwl künderi äkesi Isa jäne Eskendir atındagı köşe de bar. Arada köp jıl ötip, balalıq şaq artta qalıp, zeynetkerlikke tayanğanda Aqtöbe WQK oblıstıq basqarması meni № 3084 Kubjasarov Iskader Isaeviçtiñ (qwjatta däl osılay jazılğan) qılmıstıq isimen tanıstırdı. Ol alaşordanıñ Batıs tobınıñ körnekti qayratkeri, Oyıl ualayatınıñ twñğış qarjı ministri, Mwstafa Şoqaydıñ senimdi kömekşisi bolğan. "Qwpiya" grifi soğılğan bwl qılmıstıq iste ol 1884 jılı Aqtöbe oblısı, Qobda audanınıñ №2 auılında (qazirgi audan ortalığı) tuğan dep jazılğan. 1930 jıldıñ 20 naurızında oğan qatıstı RSFSR QK 58-13 babımen qılmıstıq is qozğalıp, ol twtqınğa alınğan. Qılmıstıq tekseru №12 auıl twrğını  Rahmet Şalmanovtıñ Aqtöbe oblıstıq OGPU bölimine jazğan şağımınan bastalğan, keleşekte ol endi Eskendirdiñ bitispes jauına aynaladı. Onıñ äşkereleu maqaları tipten ortalıq basılımdarda jariyalanğan.                  

1929 jıldıñ 22 tamızında jazılğan alğaşqı arızına sauatsız Şalmanovtıñ ornına Sündet  Qortıqov qol qoyğan, öz kezeginde, ol da keltirilgen derekterdi rastay ketedi. Arızdı Qojahmetov degen azamat orısşağa audarğan. Arızda bılay delingen: "Biıl (1929) mausımnıñ 13 jwldızında atışulı Köpjasarov Äbdeş (Äbdiraşit, Eskendir jäne Ahmet Köpjasarovtardıñ kenje inileri. Eskertu avtordiki.) mas küyinde meniñ wlım Mergenbaydı qarumen atıp öltirdi. Qazir isti audannıñ halıq tergeuşisi jurgizude. Osı is bastalıp, Äbdeş twtqındalğan soñ, onıñ ağası alaşordaşılardıñ basşısı, belgili atqaminer Eskendir Köpjasarov qasına komsomol müşesi  Merğali Jaqıpovtı ertip alıp, birneşe ret «öltiremiz» dep qorqıttı. Olar ekeui de atışulı Ebes ruınıñ Anay böliminen, al bizder attöbelindey Keteniñ Köpegimiz. Sondıqtan da Köpjasarovtar jäne özgeler bizdi qanaumen keldi. Eskendir Köpjasarov pen onıñ jaqtauşısı Merğali Jaqıpovtarğa şara qoldanudı ötinemin. "Keleşekte "sauatsız" Rahmet Şalmanovtıñ Eskendirdi äşkereleu maqalaları tipti VKP(b) Qazaqstan ölkelik komiteti jäne QazOAK organı "Eñbekşi qazaq" jäne basqa gazetterge basıldı. Söytip, qılmıstıq is sayasi sipat ala bastadı, al Eskendirdiñ basına töngen bwlt şoğırlana tüsti.

Sonımen, Qazaqstandağı PPOGPU üştiginiñ qaulısımen 1930 jıldıñ 22 qırqüyeginde ol RSFSR QK 58-10 babımen konclagerge 5 jılğa qamalıp, aydalıp ketedi (№34/k hattamasınan köşirme). Biraq, onıñ qılmısı naqtılı däleldenbegen.             

İske qosımşa 25.05.1929 jılğı №482  Aqtöbe qalasınıñ "Stepnaya pravda" (qazirgi oblıstıq "Aktyubinskiy vestnik", avt.) gazetiniñ redakciyası a/aqparat üşin, b/tekseru üşin, v/jauap beru üşin dep, auıl tilşileri böliminiñ meñgeruşisi qol qoyğan tömendegidey maqala bar.

Eñbekşilerdiñ jendeti

Qobda twtınuşılar kooperaciyasında esepşi bar, ol - bwrınğı alaşorda äskeri qolbasşısı Eskendir degen äldekim, ol öz betperdesin "qarapayım qazaq" retinde jauıp jür. Al, şındığında, ol äste de "qarapayım" emes, kerisinşe, 1918 jäne 1919 jıldardağı bwrınğı jendet-qolbasşı, ol öz bandıların Qazaqstanda basqarıp jürgen bolatın. Olar Keñes ükimetin jaqtauşı jergilikti şarua otryadtarın ayamay janıştadı. Basıp alğan jerlerdi jendet Eskendir qanğa boyap, ayamay jazaladı, twrğındardı adamtürşigerlik qinadı. Öziniñ qandı jorığımen Eskendir Ropovka, Novo-Alekseevka jäne Begäli eldi mekenderin janıştadı. Solayşa, Eskendir Novo-Alekseevka auılında Hobda özeniniñ mwzı astına  3 şarua - krest'yanindi batırıp jiberdi. Onıñ eñbekşilerdiñ jendeti ekenin däleldeytin özge de mısaldar bar.                                                                   

Bizder Aqtöbe okrugtik prokuraturası tekseru jürgizip, jendetti Qazaqstannan şettetuin talap etemiz. Onıñ qandı isterine Alekseevka auılınıñ bwrınğı qızıl partizandarı - Dordiy Artem, Stukalov Fedor,Taran Efim, Volkov Andreyler tolıq kuä bola alar edi. Olardı Ropovskiy jäne Novo-Alekseevka poselkaları twrğındarı da qoldaydı.

Qol qoyğandar: Stukalov Fedor, Dordiy, Volotko/qoldarı/
 Alekseevka poselkası, Novo-Aleksey audanı
"Stepnaya pravda", №49, 6 tamız 

"Qobda twtınuşılar qoğamında Köpjasarov Eskendir esepşi bolıp isteydi. Ötken ömirinde ol oficer, alaşordaşı, eñbekşi kazaktarğa ozbırlıq körsetuşisi bolğan. Ol aqtarmen birge qaşıp, Kaspiy ötip, Taşkentte birneşe jıl bas sauğalağan, söytip, ötken jıldıñ aldında tuğan auılına aş-jalañaş bolıp oraldı. Sodan beri esepşilik qızmette. Ötken qısta ol ädilettilikke say dauıs beru qwqığınan ayrılğan bolatın, biraq türli joldarmen Hobda AAK onıñ qwqıqtarın ornına keltirgen. Ötken mausım ayında onı twtınuşılar qoğamınıñ müşeliginen bosatu mäselesi köterilgen bolatın. Bwl şeşim qoldau da tapqan bolatın. Endi mine, kommunist Qalen Töleuov bwrınğı oficer jäne alaşordaşığa jaqtasıp, mäsele twnşığıp qaldı.     

  Bizdiñ kooperaciyağa aqgvardiyaşılardıñ qaldığı qajet pe ?"                        

Baspasözde jarıq körgen qaralau materialdarı işinde respublikalıq ortalıq gazet "Eñbekşi qazaqta" 1929 jılğı 22 qazandağı №226 sanındağı maqala qızığuşılıq tudıradı. Onda Eskendirdiñ Kerenskiy ükimeti twsında Oral ueziniñ miliciyasınıñ bastığı bolğanın jäne öz bağınıştılarımen qızıldarğa qarsı bolğanı erekşe atalıp ötedi. Jahanşa Dosmwhamedovtıñ alaşorda ükimeti müşesi retinde twrğındardan salıq jäne özge äskerge mwqtaj närseler jinağan. Al Hobda audanına qızıldar jaqındağanda Eskendir birneşe joldastarımen Aday-Jibe Qoñırat arqılı Taşkentke qaşıp ketken. Öziniñ aytuı boyınşa, ol Türkistan Respublikasında qızmet atqarğan. Endi mine ol jalañ ayaq, jalañbas bosqın türinde auılğa oralıp, Töleu Düysenbaevtan bwzaulı siır qarızğa aldı, odan özge Bayşuaqov Jwmağwldan jılqı, özge tanıstarınan üy januarların qarızğa alıp otır. Hobda audandıq atqaru komitetinde hatşı bolıp istep edi, biraq odan quıp şığarıldı. Osınday qısıltayañ kezde ol 20 rubl' aylıqpen Hobda twtınuşılar qoğamına esepşi bolıp kirdi. Hobda bolısı audan bolıp qayta qwrılğanda AAK predsedateli bolıp Qaraev kelgen-di, Eskendir onımen tanısıp aldı. Baylardı kämpeskeleu kezeñinde jarlılar jinalısında Qaraev Köpjasarovqa jinalısta söyleu qwqığın berdi ("Kedey"gazeti, 1928 jıl, aqpan, № (193)31). Bwdan özge Eskendir baylar sapına keybir orta şaualardı esepke kirgizip, olardı maldarın satuğa mijbürledi. Ol mwnımen de toqtağan joq. Qaraevpen dostasıp alğasın, küş pen qoldaudı sezinip, öz janına Ebes ruınıñ Anay böliminiñ pikirlesterin şoğırlandıra bastadı. Öz ruınıñ bedelin arttırudı közdegen ol Qaraevtıñ kömegimen kooperaciya bastığı bolıp aldı.

Söytip, alaşordaşı Köpjasarovtıñ soñına ortalıq gazet jarıq künde şam alıp qudalauğa tüskenge wqsaydı, demek, onıñ jauları tek Qobdada ğana emes, joğarıda da boluı mümkin, ne dese de qudalau körigi qıza tüsedi. Endi "Eñbekşi qazaqtıñ" 1929 jılğı 16-säuirdegi №(1414)85 sanında onıñ rulası Esjan Bekjannan kilem alğanı, Qaraevtı ornınan bosatqan soñ saylau ötkizuge ökiletti qızmetker Kamal Arınğaziev arqılı saylauğa qatısu qwqığına qayta ie bolğanı turalı maqala basıladı.

Odan ärmen Eskendir auılğa Taşkentten oralğan soñ, oğan Qasen Tileuovtıñ jäne Opa Beysovtıñ qol wşın bergenderi, Eskendirdiñ Nwrğali Bitikovtıñ, Sağidolla Sarıbaevtıñ jäne Ğabdir Temirbaydıñ üylerine jii qonaqqa baratını jazılğan. Olarmen birge är üyden bir-bir qoydan jep, araq-şarap işetinderi de közden tasa qalmağan. Ol mal dayındaumen aynalısıp, haziret Jwmağwl Bayşuaqovqa köp kömek körsetken. Haziretke astıq tapsıru josparın orındamağanı üşin 800 rubl' ayıppwl salınğanda, Eskendir onıñ maldarın köterme bağalarmen qabıldap, köp qayır jasağan. Ädil Seyitov, Qasen Mamaev jäne Äkimgerey Eskendir atqaminerdiñ tumaları jäne dos-jarandarı eken. Olardan özge Merğali Tilepbaev, Fazıl Meñdibaev jane Sapar Şoqaevtarmen de tonnıñ işki tügindey aralasqan alaşorda kösemi. Bwlar jöninde de 1929 jıldıñ 3 qırküyeginde Rahmet Şalmanov tağı da maqala jazğan.

Körip otırğanımızday, "qızıl terror" twzağın tarılta tüsken, özge wlt ökilderin şeber qoldanu, arızqoydı qoldau t.b. josparlı jwmıstar atqarğan.

Endi arızqoylar küstanalap körsetip, qorqınıştı OGPU nazarına iliktirip otırğan Eskendirdiñ aynalasındağı adamdardı, olardıñ wrpaqtarın atasaq artıq bolmas edi. Tabınnıñ Sarmantağı Nwrğali Bitikov sol kezde 27 jasta eken. Ol Otan soğısında eñ swrapıl Stalingrad şayqasına qatısıp, elge aman-sau oraladı. Şopan atamızdıñ dañqı respublikağa tanımal boldı, onıñ esimi Respublikalıq Dañq Kitabına jazılğan. Onıñ wlı oblıstıñ eñbegi siñirgen azamatı, köptegen orden, medal'dardıñ iegeri seksennen assa da äli qızmet atqaratın oblıs äkiminiñ qoğamdıq keñesşisi Qwbaydolla Bitikovtıñ aytuınşa, atamız ömiriniñ bwl twsın müldem auzına almağan eken. Zaman solay boldı ğoy...           

Ebes ruınan taraytın Opa Beysovtıñ wlı Ahmet Beysoviç Opin de oblısqa tanımal azamat boldı. Ol da Stalingrad şayqasına qatısıp, bar-joğı 48 künde elge oñ qolınan ayırılıp oraldı, özi tärbielengen Hobda balalar üyinde, audandıq komomol komitetinde qızmette boldı. "Stalingradtı qorğağanı üşin" medali onı jau şegine bastağan 1943 jılı Hobdada tapqan bolatın. Ol köp jıl oñ qolı joq bolsa da, audandıq gazette fototilşi bolıp zeynetke şığıp edi, qayınağamızben özim de jurnalistikağa audandıq gazette alğaşqı qadam basıp edim...

Eskendirdiñ qasında bolıp, onımen jaqın qatınasqan Sapar Şoqaevtıñ wlı Baqtığali Saparwlı Şoqaev respublikanıñ oqu isiniñ üzdigi, belgili sportşı, kezinde audandıq oqu bölimin basqarğan, qazir zeynetker. Al, Eskendirmen öte jaqın dostıq qatınasta bolğan Jwmağwl Bayşuaqov haziret turalı erekşe ayta ketken jön siyaqtı.

Jaqında, 5 qazanda, Hobda audanınıñ 90-jıldıq toyına oray audannıñ on şaqtı dini qızmetkerlerine meşit aldında eskertkiş belgiler qoyıldı. Olardıñ ortasında asa körnekti dini twlğalar, Bwharada dini bilim alğan äkeli-balalı Jwmağwl haziret Bayşuaqwlı jäne Sağidolla işan-haziret Bayşuaqovtar da bar. Belgili teolog-tarihşı Islamğali Bitikovtıñ zertteuleri boyınşa, Jwmağwl hazirettiñ qızıl tamı, Öteşsaydağı meşitiniñ orındarı äli saqtalğan. Ol 1858 jılı düniege kelgen, aytqanımızday Bwharada dini bilim alğan, meşit wstap, bala oqıtqan. Farsı jäne özge tilderdi meñgergen. 1906 jılı Reseydiñ 1-Dumasına deputattar saylauına hobdalıq Bekban haziret ekeui qatısqan, al 1906 jılğı Dumanıñ 2-saylauı is qağazdarında onıñ jası 48 de dep körsetilgen. Onıñ äkesi Bayşuaq ta äygili adam bolğan, bir derekterde onıñ Dosjan haziretten tälim-tärbie alğanı aytılğan. Jwmağwl haziret  kezinde quğınğa wşırap, 1934 jılı Eskendir twtqında bolğanda dünieden ötedi. «Mağan dostarıñdı  ayt, men seniñ kim ekeniñdi aytayın» degen osı şığar, Eskendirdiñ janında zamanınıñ ozıq adamdarı bolğanı körinip twr. Jwmağwldıñ wlı Sağidolla işan-haziret te ata jolın wstağan dini qızmetker bolğan, Bwharada jäne Ufada dini bilim alğan, birneşe tilder meñgergen. Ol Alğa audanındağı Költabanda meşit wstap, bala oqıtqan. Onıñ wlı Qwsayın Aqtöbede twradı, işki ister qızmetiniñ ardageri. Onıñ eske aluı boyınşa, «Elden qısım körgen haziret äueli Başkiriyanı panalaydı, ol kezde Qwsayın besikte eken. Soñınan olar Täjikstanğa ağalarına qosılıp, Leninabadqa jaqın Kalinin kolhozında Sağidolla haziret meşitinte qızmet etken. Bizder 60-şı jıldarı Aqtöbege oraldıq, 1964 jılı qaytıs bolğan äkemdi öz ösietine say äkesi Jwmağwl hazirettiñ meşitine jerledik»,- deydi twlpardıñ twyağı, asıldıñ sınığı Qwsayın ağamız. Endi äñgimemizdiñ özegine oralsaq, kelesi qwjat bılayşa sır şertedi:

"Aqtöbe oblısı, Hobda audanınıñ halıq tergeuşisi 14.08.1929 jıl, kiris qwjat №4958. Qwpiya.

GPU-diñ Aqtöbe okrugtik bölimine. Osımen birge Hobda audanı №16 auıl azamatı Qosuaqov Lwqpannıñ Köpjasarovtıñ jäne özgelerdiñ is-äreketteri jönindegi arızın sizdiñ qarauıñızğa qayta joldap otırmız. Qosımşa - 4 bette basılğan.

Qobda audanı halıq tergeuşisi Seytqaziev"

Söytip, iste Lwqpan Qosuaqovtıñ arızı payda boladı. Öñirge belgili Qosuaqovtar äuletiniñ tuması Lwqpan sauattı adam bolğan, ol 1901  jılı Jirenqopadağı bolıstıq orıs-qazaq orta mektebin, Oral käsiptik mektebiniñ jıldıq klasın tamamdağan...

Tergeuşi odan da sığımdap özine qajet äşkereleuşi, qaralauşı materialdarın alğan. İske özge de osı raydağı ayıptau körsetkişteri tigilgen.

Mogilin Afanasiy Nikolaeviç, Hobda PO esepşisi, soğıs mügedegi, Qızıl Armiyada, keñes mekemelerinde qızmet atqarğan, jası 38de, Poltava guberniyası, Zolotonos uezi,  Grenino selosında tuğan. Ol: «Men Köpjasarov Eskendirdi aynıtpay tanıdım, onımen 1919 jılı 12 mausımda Qızıl Armiya qatarına jigitterdi ügittep jürgenimde kezdeskenmin»,- degen.

1929 jıldıñ 11 qaraşasında Polodeckiy Petr Andreeviç te jauaptalğan. Ol jası 38-de, Herson guberniyasında tuğan, nekede, 3 balası bar, 1925 jıldan beri Novo-Aleksey auıldıq Keñesiniñ hatşısı. Ol bılay dap jauap beredi: «Men Köpjasarov Eskendirdi 1909 jıldan beri bilemin, däl sol jılı biz Ukrainadan qonıs audarğanbız, al ol Novo-Alekseevkadan 8 şaqırımday jerdegi qonısında twrıp jattı. Ol auqattı jan bolatın, biz odan eki jıl jer jaldap alıp, egis saldıq. 1914 jılı äsker qatarında jürgende ağayınım ol 1915-1916 jıldarı eldi basqardı dep jazğan. 1918-jılı ağayınım Mihail ekeuimiz äskerden oraldıq, üyde demaldıq, Astrahanovka poselkesinde qızılgvardiyalıq otryad qwrılıp, kenje inimiz Vasiliy sonda kirdi», - dep jauap bergen.

Tergeluşilerdiñ jauaptarınan sol kezdegi uaqiğa, zaman lebin de sezuge boladı. Bwl twrğıda Ipatiy Antonoviç Budyukov öte qızıqtı derekter berip, tergeuşi onı jazıp alğan. «1919 jıldıñ jazında Oyıldan Alaşordanıñ hanı Jahanşa Dosmwhamedov bizge keldi, - deydi ol.- Özimen birge ol 12 ne 14 krest'yandardı twtqındap alıp keldi, olardıñ işinde qazaqtar, tatarlar, orıstar jäne nemister de boldı. Olardı kiiz üyge qamap qoydı. Men zemskaya upravanıñ hatşısı bolatınmın, al bastığı - Ivan Prokof'ev. Onı keşke Hobda özeni boyında kiiz üy tigip qonıstanıp jatqan Jahanşa Dosmwhamedov hanğa şaqırttı. Onımen birge men de bardım, söytip, ekeuimiz kiiz üy tübinde işke şaqırtudı kütip otırmız .İştegi twtqındarmen bolıp jatqan sot anıq estilip twrdı. Olardıñ arasında mağan jaqsı tanıs Eskendirdiñ de dauısı estilip twrdı. Sot twtqındardıñ bärin atu jazasına kesti, biraq han ortaq şeşimge kele almay keñesuge Eskendirdiñ äkesi Isa Köpjasarovtı şaqırttı. Isa sol kezde eñ sıylı aqsaqal sanalatın jäne zor bedelge ie edi. Isa qılmıstarı tolıq däleldenbegen twtqındardı atpauğa keñes berdi.»

Onıñ sözine qwlaq asqan Jahanşa han bükil materialdardı jırtıp tastadı. Mwnıñ bäri bizge estilip twrdı, sebebi sot orısşa jürgizilgendi. Olardıñ arasında orıs oficerleri de bolğan», - dep jauap bergen uprava hatşısı.                 .                                                                                              

Reti kelgende Jahanşa, Halel Dosmwhamedovtarmen Eskendir Köpjaarovtıñ Oral realdı uçilişesinde birge oqığanın biz twñğış ret jariyalap otırmız. Keñes kezinde uçilişe eñ tömengi oqu ornı bolğasın jete män bermey jürsek, patşalıq Reseyde mwnday oqu orındarında tereñ bilim beretin bolğan eken. Uçilişeniñ bir dayındau, altı negizgi jäne bir qosımşa sınıptarında 300 adam oqısa, olardıñ ortasında 18 qazaq balaları oqığan. Olar - Baqtığali Bisenov, Jwmağali Büyişev, Eskendir Köpjasarov, Jahanşa Dosmwhamedov, Qojahmet Äzimwratov, Jalmwhambet Süyintwrov, Ahmetjan Altışev, Ospan Äzimwratov, Nwrğali Dosbaev, Halel Dosmwhamedov, Nwrğali Ipmağambetov, Şabazgerey Küsipğaliev, Ğali Halilov, Sabırjan Sarıhodjin, Oyıl üälayatınıñ baylanıs ministri Ğwbaydolla Berdiev, Swltan Tamaşev, Moldağali Bekimov jäne Rabat Moldabaev. Bwl auıl balalarına järdemaqını qazaq starşındarı -dalalıq bolıstar tölep otırğan. Bwl oquşılar esimderi bolaşaqta qoğam ortasında joğalıp ketken joq, köpşiligi keleşek sayasi ömirden öz orındarın taptı.

Bwl tizimdegi Halel jäne Janşa  Dosmwhamedovtardıñ esimderi barşağa ayan. Oyıldıq jazuşı Sırım Bahtıgereev osı tizimdegi Sabır Sarıqojawlı turalı, onıñ Mäskeude äskeri uçilişe bitirgeni turalı, general-mayor, keybir derekterde polkovnik bolğanın, ruı - alaşa, tuğan jeri Qaldığaytınıñ tömengi boyı, Qaratöbe eli dep jazadı. Sabır Alaşorda ükimeti äskeriniñ basşısı. Ükimet taratılğannan keyin elden alastatıldı, mwhit asıp Angliyağa ketti, sonda,  dälirek aytqanda, Londonda, 1925 jılı qaytıs boldı dep jazadı.

Endi äskeri realdıq uçilişede Eskendirmen birge oqığan özge jastarğa toqtalsaq, olardıñ basım böligin jazuşı - jerlesimiz Ğalım Ahmedov öziniñ eñbekterinde tilge tiek etken eken. Mısalı, Bisenov Batırğali (1889-19370) - Oraldan, Saratov universitetiniñ medicina fakul'tetin 1914 jılı bitirgen. Ipmağambetov Nwrali (91883-1920) -Oraldan, SPB äskeri medicina akademiyasın 1911 jılı bitirgen, äskeri qızmette bolğan, 1914 jılğı soğısqa qatınasqan, polkovnik. 1916 jılı maydanğa alınğan qazaq jigitteri arasında revolyuciyalıq ügit jürgizgeni üşin Sibirge aydalğan, odan töñkeristen keyir qaytqan. Berdiev Ğwbaydolla -Atıraudan, Qazanda mal därigeri institutın bitirgen, Alaştıñ şilde ayındağı s'ezine qatısqan, sonda Bükilreseylik qwrıltayğa delegat bolıp saylanğan. Al, Şabazgrey Kösipqalievke keletin bolsaq, ol mal därigeri mamanı bolğan, Oral oblısı adres-kalendarlarında onıñ esimi qızmettes bolğan Eskendirdiñ äkesi Isa Köpjasarovpen qatar ataladı.

Osılayşa, 1929 jıl boyı Eskendir Köpjasarovtı alaşordaşı retinde Qazaqstan baspasözinde qudalau onı tergeu jäne jazalau barısın meyilinşe tezdetkenge wqsaydı.                                                                                                                                                   QAULI

1930 jıldıñ 20 naurızında VOO OGPU tergeu böliminiñ bastığı Vasiliy Vasil'ev №32 isti qarap, 1884 j.t., realdı uçilişeniñ 5 sınıbın ayaqtağan, otbasında 2 adam bar, qazaq, SSSR azamatı, Aqtöbe oblısı, Hobda audanı, №12 auılda tuğan, qazir sonda twratın, qwrmetti azamattıñ wrpağı /äkesi iri bay jäne bolıstıq basqarma/ Köpjasarov Eskendir Isaeviçti jinalğan materialdar negizinde äşkerelendi dep taptı. Ol 1919 jıldan Alaş Ordada bolğan, Qızıl Armiyada bolmağan, kerisinşe, Alaş Orda armiyasında qızmet etken. Biılğı naurız ayında Hobda halıq sotı şeşimimen QK 61 babı 3 bölimine jäne 79 baptıñ 1 bölimine säykes Alaşordanıñ Batıs böliminiñ Ükimeti qwramında bolıp, aq banda wyımdastırğanı, Hobda audanı köleminde Qızıl Armiyağa qarsı küreskeni, qızılarmiyaşılardı jazalağanı üşin 2 jıl bas bostandığınan ayırılıp, 5 jılğa konclagerge jer audaruğa qaulı qabıldanğan.                   

58 baptıñ 108 bölimimen ayıptalğan Köpjasarov Eskendirdiñ                                                                                                            

AYIPTAU QORITINDISI

1930 jıldıñ 5 naurızında Hobda audanı Novo-Alekseevka poselkesinen audandıq äkimşilik bölimi Aqtöbe qalasına bir top twtqındalğandardı attandırdı. Qamauğa alınğandardı äkimşilik bölimi kölikterge otırğızar kezinde 100-ge tarta qamaudağılardıñ tuıstarı jäne äusqoy jwrt jinaldı. Twtqındalğandardı şana jäne özge kölikterge otırğızıp, endi jönelter sätte QK 61 b. 3b. jäne 79 b.1b sottalğan Köpjasarov Eskendir qorşağandarğa qoştasu sözin söyledi. 

"Joyılsın kommunister, joyılsın Keñes ükimeti, biz ayıptı emespiz. Bizdiñ uaqıt tuadı, biz äli öşimizdi alamız, bilik qolımızda boladı. Bizdi eşkim jeñe de almaydı, suğa da batpaymız, bizderdi sottap abaqtığa qamau - bos äureşilik" dep, endi osı sözderdi qazaqşalap qaytaladı /41,42,46/.               

Söytip, ol qalağa attanarda orıs jäne qazaq tilderinde twrğındardı Keñes ükimetin qwlatuğa şaqırdı, osılayşa RF QK 58 babınıñ 10 tarmağımen qarastırılğan qılmıs istedi, bwl OGPU kollegiyasınıñ erekşe keñesinde qaralatın qılmıstar. 

Hattama  23.03.1930 j. jasaldı.

Osılayşa, asıl qayratker E.Köpjasarov Almatığa 5 jıl Keñesterdiñ alğaşqı konclagerlerine aydaladı.

Uçilişeden keyin, qaulınıñ aldında 

JAUAP ALU PROTOKOLI

Qasietti Naurız meyramı aldındağı künder Eskendirge qiyamettiñ köpirindey boldı, üzbesten tergeu jürgizilip, qisınsız swraqtar diñkesin qwrttı. Kezekti qwjat tömendegidey.                                                                                                

21 naurız 1930 jıl                                                                                                

Men, Aqtöbe okrugtik OGPU tergeuşisi Vasiliy Vasil'ev ayıptaluşımen tergeu jwmıstarın jürgizgende, tömendegini körsetti:

...Revolyuciyağa deyin E.Köpjasarov äkesinen 70 jılqı, 25 iri qaramen, 100 bas qoymen bölinip şıqqan, revolyuciyadan keyin 1jılqı, 1siır bwzauımen jäne qwlın qalğan. Alaşorda kezinde  uçastkelik miliciya bastığı bolğan, Jımpitıdağı Batıs Alaşorda ükimetiniñ qarjı meñgeruşisi. Keñes ükimeti twsında Türkisten Respubliksında jäne Sırdäriya ölkesinde ärtürli lauazımdarda qızmet etken, keyin kele qılmıstıq iske Eskedirdiñ öz qolımen jazğan tüsiniktemesi - ömirbayanı tigilgen. Bwl künderi olar öte sirek qwjattarğa aynalğan..

Tarih tälkegimen osı özi aydauğa bara jatqan konclager' kezinde Eskendir Köpjasarov qızmet etken Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesinin Predsedateli Asfendiyarovtıñ "Türkistan Respublikasınıñ İşki İster Komissariatınıñ Basqarması böliminiñ eriksiz jwmıstar atqaru lager'lerin qwru erejesi" bwyrığımen 1919-1920 jıldarı qwrılğan bolatın. (1878 CGArUz, f1, Op1, D46)

Onan äri qılmıstıq iste Eskendirdiñ öz qolımen jazılğan ayıptı moyındau, Keñes Ükimeti kezindegi qızmeti turalı qwjattar tigilgen. Bwl qwjattar sol bir qazaq tarihınıñ qayğılı uaqiğalardı öz közimen körip, özi qatısqan adamnıñ keleşek wrpaqqa sälemdemesi dese de bolar edi. Qwjattar qazirgi közqaraspen jazğan adamnıñ bilimdiligin, sayasi oqiğalarğa öz közqarasınıñ barın añğartadı.                                                                      

"Osı istiñ mäni boyınşa körsetemin: özimdi ayıptı dep moyındamaymın, revolyuciyağa deyin öz şaruammen aynalısıp, eşqanday qızmet atqarğan joqpın. Al revolyuciya bastalğanda men Oraldağı qazaq ziyalılarınan qoğamdıq isterge aralasuğa wsınıstar aldım, biraq men bas tarttım, sonıñ özinde meni Oral uezdik miliciyasınıñ 3-uçastkesiniñ bastığı etip tağayındadı. Bwl qızmetti men qabıl aldım, degenmen, men öz üyimde twrıp, köbine qızmetten göri, öz şaruammen aynalıstım.                             Qazahiyanı bwl kezeñde qoğamdıq jäne memlekettik wyımdastıru mäseleleri tolğandıra bastadı jäne, mağan mälim bolğanday, 1918  jıldıñ basında qatısuşı ökilderdiñ şeşimimen qwrılğan Oyıl ükimetiniñ mañızı zor boldı. Onı qwrıp, basqarğandar: Dosmwhamedov Janşa (qazir Qızılordada qorğauşılar (advokattar kollegiyasınıñ müşesi, avt), Dosmwhamedov Halil (Qızılordada jeke üyi bar, däriger), Qwlmanov (esimin bilmeymin, Bökeyhanovtıñ ökili) jäne basqalar (bwl jerde Baqıtkerey Qwlmanov, avt.). Dosmwhamedov Jahanşa osı ükimettiñ basşısı boldı, äskeri qolbasşı, sırtqı ister jäne zañ şığaru mäseleleri de onıñ tikeley qarauında boldı. Onı qoldağandar Jımpitı äskeri uçilişesin tämamdağan oficerler edi.

1918 jıldıñ jazında bwl ükimet Oral kazaktarımen (orıstarmen) bol'şeviktermen birlesip küresu turalı kelisimge qol qoydı, oğan qosa Oral kazaktarı ükimetti äskeri kiimmen jäne oq-därimen qamtamasız etuge, al Oyıl ükimeti olarğa bir eskadron qwrıp beruge mindettendi. Däl osı kezde Dosmuhamedov bastağan top Samarağa Komuçten kömek swrauğa barıp kelgen bolatın. Samaradan olar özimen birge eki avtomobil', köptegen aqşa jäne qaru-jaraq alıp keldi. Onan keyingi kezeñde kiim-keşek pen qaru-jaraqtı Şilik arqılı Orınbordağı Dutovtan alıp twrdı.

Keñes ükimeti ornağan soñ Dosmwhamedovtar Mäskeuge barıp, Leninge Keñes ükimetin moyındap, qoldaytındarın jetkizgen bolatın, al qaytar jolda Oral kazaktarımen joğarıdağı kelisimge kelgen.

1918 jıldıñ jeltoqsanında aytılğan kelisim boyınşa eskadrondı jinaqtap attandıru kezinde onıñ äskerleri bülik şığarıp, özderin bol'şevikter dep sanap, Oral kazaktarı qatarında boludan bas tarttı. Onıñ ornına eskadron Temir bol'şevikterimen kelisu üşin Oyılğa jıljıdı. Osı bir qısıltayañ kezde Oyılğa şabarman jiberip, Oyıl garnizonınıñ Alaşorda ükimetine senimdiligi anıqtaldı (1918 jılı Dosmwhaamedovtar Samaradan oralğan soñ jedel türde Oyıl ükimeti Alaşordanıñ batıs bölimi bolıp qayta qwrılğan bolatın).

Oyıl garnizonı Alaş Orda jağında bolıp şıqtı. Olar Jımpitı otryadına qarsı şığıp, Merğali Ospanovtıñ qolbasşılığımen jımpitılıqtardı tas-talqan etip twtqınğa tüsirdi.                                           

1919 jıldıñ aqpanında Qaratöbede Alaş Ordanıñ uyezdik s'ezi şaqırılıp, men Alaş Ordanıñ Batıs böliminiñ ükimeti qwramına saylandım. Al kassa Dosmwhamedovtıñ qolında bola twra, mağan qarjı mäselelerin şeşu jükteldi. Men tek kirister men şığıstardı eseptep otırdım. Sol kezeñde ömir men uaqıt soğıs jağdayına bağındı: bol'şevikterdiñ şabuılın kütu, qarauıldar qoyu, qatarımızğa jigitterdi jinau, tağısın tağılar. Salıqtar men mindetti tölemder, mısalı, jobalay: 50 kiiz üyden jılqısı, at-twrmanı jäne kiim-keşegimen 1 jigit, krest'yan poselkelerinen – 2 jabıq arba, jem azığımen 4 nemese 6 jılqı, olardıñ bir bölimin Oral kazaktarına jiberip otırdıq. Bükil zañdarımız patşa zamanınan saqtalıp qalğan, Ükimette öz zañdarı bolğan joq. Tek qana Oral oblısı qırğızdarınıñ 1-oblıstıq s'ezinde social-demokrattardıñ programmasın qabıldau turalı şeşim qabıldanğan bolatın.                       

1919 jıldıñ jazında Alaş Ordanıñ basşısı bolıp tabılatın Dosmwhamedov 360 jımpitılıq jigittermen Temirge attanbaq boldı. Olarğa Şkunovkide  (Novo-Alekseevka, Hobda. Avt.) oyıldıq 100 jigit qosıldı. Onıñ maqsatı - twrğındarğa öz küşin körsetu bolatın, sondıqtan tike jolmen jürmey, onıñ jasağı halıq tığız qonıstanğan Hobda özeni boyımen jürdi. Men de üyime baru nietimen olarmen birge Şkunovkağa (Novo-Alekseevka) deyin bardım, söytip, tuğan auılıma oraldım. Hobda audanında men eşqanday adam ataulığa, zorlıq-zombılıqqa, tonauşılıq jäne basqa şaralarğa qatısqanım joq. Degenmen, otryad özin erkin sezinip, banditerşe twrğındardı  doyır jäne şıbırtqılarmen sabap, olarğa kerek zattardı tartıp aluğa jol berildi. Mwndayda Dosmwhamedov "Ne isteuge boladı, soğıs jağdayı-ğoy" dep köp şara qoldanğan joq. Sebebi otryadtağı jigitterdiñ bäri Dosmuhamedov Janşanıñ rulastarı - Baywlınan bolatın. Janşanıñ olarğa köñili auıp twratın. Men auılımda qaldım da, otryad alğa qozğalıp ketti. Temirde Dosmwhamedov J. sonda is-qimıl jasap jürgen 8-plastun diviziyasınıñ polkovnigi Avdeevpen qosılıp, temirjol stanciyasına deyin jetti. Dosmuhamedovtıñ (Alaş Orda) ştabınıñ bastığı polkovnik Eraklincev bolatın. Köp wzamay zemstvo upravası 16 mausımda Oyılda s'ezi şaqırılatının, saltanattı mereke ötkiziletinin jariyaladı. Men Oyılğa Janşamen keliskenimdey mausımnıñ 5 küni bardım. 16 mausım küni Oyılda Alaş Ordanıñ Oral oblıstıq s'ezi ötip, Alaş Orda Ükimeti jariyalanıp, onıñ kök tuı tabıstaldı (tarihşı jerlesimiz Nwrjan Jetpisbaydıñ derekterine süyensek, osı tudıñ köşirmesi Jımpitıda saqtaulı, avt.) Erteñine meni Ombıda jürgen Alaş Ordanıñ Şığıs bölimşesiniñ lideri Bökeyhanovpen baylanıs ornatuğa jwmsadı. Men Ombığa kelgenimde Ä. Bökeyhanov ketip qalğan eken. Maydandağı jağday qauipti bolatın, qızıldar tez alğa basıp keletin. Ombı mine-mine tize büguge mäjbür. Men tek Oral missiyası delegattarımen admiral Kolçaktıñ qabıldauında bolıp, oğan Alaş Orda Ükimetin jariyalağan Oyıl s'eziniñ qaulısınıñ köşirmesin jäne admiraldı Qwrmetti aqsaqal etip saylağanı jäne özge qwjattardı tapsırıp ülgerdim. Qabıldaudan soñ men  salt atpen Jilaya Kosa arqılı keri oraldım. Osında men Dosmuhamedovtıñ bol'şeviktermen qosılıp, endi kazaktarmen birge küresu turalı kelissözder jürgizip jatqanın estip, onıñ äzäzil sayasatınan köñilim qalıp, onımen körispesten Alaş Ordadağı sayasi  jwmıstan müldem bas tarttım da Tifliske jürip kettim.

Şkunovkadağı attandırar aldındağı sözderimdi şıqqan sot ükiminiñ ädiletsizdiginen, alkogol' işu saldarınan aytqan bolatınmın. Aytqandarım esimde joq.                                  

E.Köpjasarov /qolı/
21 naurız1930 jıl 

 Ayaulı Köşim Ismağambetov ağamız 2008 jıldıñ 14 qazanında "Egemen Qazaqstan" gazetinde Mwstafa Şoqay  Kavkazda bolğanda öziniñ Türkistan mwhtariatı ükimetiniñ basşısı kezinde kömekşisi bolğan Eskendir Köpjasarov arqılı  dalada bolıp jatqan uaqiğalar turalı habar alıp twrğan dep jazadı. Osı jolı da Tifliske Eskendir wlı wstazına at basın bwrğan şığar, kim bilgen tarih tübindegi qwpiyanı?!

1929 jılı sol kezdegi "Eñbekşi qazaq" gazeti halqımızdıñ körnekti Alaş Qayratkeri E.Köpjasarovqa barınşa küye jaqsa, endi sol gazet izbasarı "Egemen Qazaqstan" onıñ esimin wlı tarihi twlğamen qatar atap otır. Tarihi ädilettilik degen osı şığar.

Endi ataqtı admiralmen kezdesuge oralsaq... N.Martınenkonıñ belgili "Alaşorda" kitabında bwl tarihi oqiğa 1919 jıldıñ 30 tamızında Ombıda şıqqan "Pravitel'stvennıy vestnik" gazetinde jariyalanğanı aytıladı. Oqiıq: "...qırğızdardıñ ökili joğarğı bileuşige qırğız s'eziniñ joğarğı basqaruşığa qwrmetti aqsaqal atağın beru turlı qaulısın  tabıs etti, öziniñ  jauap sözinde joğarğı bileuşi delegaciyağa alğısın bildirip, olardıñ kötergen swraqtarın joğarğı bileuşiniñ  keñesinde tez arada talqılanatının jetkizdi" (144-145better). Osılayşa atı atalğan tarihşı Nwrjan Jetpisbaydıñ oblıstıq mwrağatta E.Köpjasarovtıñ admiral A.V.Kolçakpen kezdesuge bardı degen qwjattardı kezdestirgeni şındıqqa aynalıp otır (Obl. mwrağat, 13 qor, İV-t, 122 is)

Bol'şevikterdiñ twñğış konclageriniñ alğaşqı twrğındardıñ biri Eskendir Köpjasarov öziniñ jeke isterin izdestirip, ükimetten rahımşılıq swrauğa mäjbür boladı.                                                                                             

URO-ğa Kazitlagtıñ twtqın qızmetkeri I.I.Köpjasarovtan                               

Arız

Meniñ 1921-1929 jıldardağı jeke isim men qızmet qwjattarımnıñ köşirmeleri PP OGPUdıñ "şığıs bölimşesinde". Olar menen 1929 jılı tintu kezinde tartıp alınğan edi. Olardıñ qajettiligin eskerte otırıp, URO-dan sol qwjattardıñ tabılu mümkinşiligin qarap, barlığın meniñ jeke isterime biriktirudi ötinemin.

                                                       I.I.Köpjasarov, 23-aqpan 1931jıl.              

Bir ay öter-ötpeste URO bastığı Il'inge tömendegidey mazmwnda telegramma tüsedi: sizdegi twtqındağı I.I.Köpjasarovtıñ qaşan jäne kimdermen sottalğanın habarlaudı ötinemiz.                                        

Şapşañdata telegramma tüsken sol 1931 jıldıñ 18 naurızında jauap dayındalıp, 43 143 belgisimen tömendegidey jauap jiberilgen:   

OGPU. Qazaqstan eñbekpen tüzeu lagerleriniñ basqarması. Otd. URO şığıs №2121/18.03.                                  
RSO PP OGPU                                                                                                                                                                                  Alma-Ata qalası.

Sizdiñ swrauıñızğa twtqın Iskandar Isaeviç Kopjasarovtıñ PP OGPU KA SSR üştigimen 22.09.1930 j. №34 hattama boyınşa 27 tarmaq №1098 3s pen 58/10 bap boyınşa 5 jılğa konclagerge qamalğanın telefon arqılı habarlaymın.                        

URO bastığı Il'in.   

Osı Il'in arqılı Eskendirge de jauap berilgen:         

Sizdiñ 12.03.1931 jılğı №1868 swrauıñızğa tergeu böliminde I.I.Köpjasarovtıñ jeke isiniñ köşirmesi joq ekenin habarlaymız. 

Uaqıtşa RSO bast. № orınbasarı  /Bukreev/                                                    

Tirkeuşi /Vasil'ev/       

Halqınıñ jarqın bolaşağı üşin küreste tağdır tauqımetin molınan körgen Eskendir özge de köpşilik alaşordaşılar siyaqtı Keñester jağına şığıp, halqına qızmet etudi de oylastırğan siyaqtı. Ol endi rahımşılıq swrauğa mäjbür boladı. Ol öz qolımen jazğan qwjattı audarıp berip otırmız.  

"OGPU Qazaqstandağı Qwqılı Ökilettiligine Ortalıq Aziyadağı Eñbekpen tüzeu lagerleriniñ basqarması arqılı     

Sottaluşı Köpjasarov Eskendir Isawlınan №l.k.19307 2-Kom-ka ITL OGPU v Sredney Azii                                                                                  

ARIZ

OGPU-diñ Qazaqstandağı Qwqılı Ökilettiligi üştiginiñ 18.09.1930 jılğı qaulısımen jüykemniñ tozuınan,  alkogol' qabıldap es-tüsimdi bilmey qalğan kezde aytqan meniñ sözderim Keñes Ükimetine qarsılıq dep telinip, men QK 58/10 babımen 5 jıl konclagerge qamaldım.
      Qabıldanğan şeşimdi sınap, oğan bağa bermesten özimniñ esimniñ   dwrıs emes sätte sau künimde müldem aytpaytın sözderdi aytqanımdı qate retinde qabıldap, OGPU QÖ üştiginen meniñ isimdi qayta qaraudı swrauğa mümkindik bar dep oylaymın, meniñ Keñes mekemelerindegi ärtürli lauazımdardağı minsiz qızmetimdi eskere otırıp, Keñestik Proletarlıq Sot meniñ kinämdı talqılap, şeşimin jeñildetedi dep ümit artamın.

Jwmısqa ıntamdı jäne qolımnan is keletinin eskere otırıp, men Qazaqstanğa qamauda otırğannan göri bostandıqta köp payda keltiretinime kämil senemin.

Jibergen qateligim Keñes Ükimetiniñ damuı jolındağı adal jäne tınımsız eñbegimmen aqtalatın boladı.              

Özimniñ qısqaşa ömirbayanımdı keltireyin: qazaq otbasında 1885 jılı düniege keldim. Bilimdi realdı uçilişede aldım, oqudı tämamdağan soñ 1904 jıldan äkemnen bölek şığıp, öz eñbegimmen ömir sürdim. Patşa zamanında eş jerde qızmet atqarmadım. Uaqıtşa Ükimet kezinde Uçastkelik miliciyanıñ bastığı boldım.

Keñestik qızmetterim:                                      

Jabdıqtau basşısı, materialdıq-qarjı basqarmasınıñ bastığı, Qoğamdıq saqtandıru bastığı, Halıq Komissariatınıñ Qoğamdıq saqtandıru Komissiyasınıñ müşesi, Bükiltürkistan Ortalıq Komitetiniñ dihandardıñ Qoğamdıq Özara kömeginiñ törağası, RSFSR MKSO Şarualardıñ qoğamdıq Özarakömeginiñ Bükilresey Ortalıq Komitetiniñ müşesi, Tur CIK janındağı Qızıl Armiyağa kömek Prezidiumınıñ möşesi, Ömirlik zeynetaqı jäne järdem Ortalıq Komitetiniñ törağası, Odaqtıq, ölkelik, oblıstıq Prezidiumderdiñ OK müşesi boldım.                  

Türkistan Respublikası Halıq Komissariatı keñesiniñ bwrınğı Türkistan SSR Halıq Komissarlar Keñesinen jäne Türik Front qolbasşısınıñ front jauıngerleri atınan jazğan Halıq Komissarlar Äleumettik Qamtu Komissiyasınıñ müşesi retinde  üzdiksiz üş jıl qızmet  etip, Azamat soğısı qızıl batırlarınıñ twrmısın jaqsartqanım üşin alğan alğıs hatım bar. Keñes mekemelerinde istegen kezde qudalau körip, sögis ne eskertu uaqiğaları bolğan joq. Bükil qwjattarım PP OGPUde.

Nätijeni  USAZITL arqılı kütemin. 19 naurız 1933 jıl. I.Köpjasarov.

Bwl asıl erdiñ suğa ketken tal qarmayınıñ sıñayı edi. Ata jauı eşbir keşirim jasağan joq. Bwl zañdı da edi.  Eskendir Köpjasarov "qızıl terrordıñ" alqaşqı qwrbandarı bolıp ketti. Quğın-sürgin alpauıtı ana sütin kende emip, täy-täy basıp kele jatqan OGPU-diñ ajal qwrığınan qwtılu mümkin emes edi, ol mıñnan birge bwyıratın. Osı Hobda audandıq gazetiniñ redaktorı Bahman Nürswltanovtıñ 1937 jılı wstalıp, qaysarlığı arqasında Mäskeuge hat jazıp, bosanıp, artınan "IRĞIZ" gazetiniñ redaktorı bolğanın jazğanım bar. Qwdaydıñ qwdireti ğoy, Bahman ağamız kartayğan şağında wl-qız tirbielep ösirip, kempiriniñ aldında osı Qobdada köz jwmıp edi. Eskendirdi ata jauı bol'şevikter keşirgen joq. Abbreviaturası mol jauap hat orısşa tüsiniktileu siyaqtı:

Ob'edinenie Gosudarstvennogo Politiçeskogo Upravleniya po Kazahstanu
Otdel SPO
V upravlenie lageryami PP OGPU v Sredney Azii                                    g.Taşkent                                                                                                              28iyunya 1933g.
№1622075
na №3/19307                                                                                                            Soobşaem, çto v hodataystve ob osvobojdenii S\K Kobjasarova Eskendira, osujdennogo 22 sentyabrya 1930 GODA Troykoy PP OGPU na pyat' let konclagerya - otkazano                                

Pom.Naç. SPOPP OGPU     Gendin.                                                                       Naç.2 otd.SPOPP             Konstantinov 

Üş-tört jıl bwrın osı materialdı jazudı bastağanda men ÜQK oblıstıq departamenti basqarmasınıñ mwrağatında mına bir özimdi qızıqtırğan qwjattarğa üñilmey kete almadım. Bwl №140/us QK 58st.2 jäne 11t. boyınşa Qanapin Eltay Sarbaswlı jäne basqa 31 adam ayıptalğan qılmıstıq is bolatın. İs 1933 jıldıñ 7 aqpanında bastalıp, 3 şildede ayaqtalğan bolatın, ol 463 betti qwraydı. Qızıqtıru sebebi, bwl istiñ figuranttarı bolıp jauaptalğan 28-şi Dosjanov Sağındıq, 30-şı Qalmenov Qapaş jäne 31-şi Qalmenov Alpısbaylar aqtöbelik beldi alaşordaşılar bolatın. Söz reti kelgende ayta ketuge boladı, tipti sol kezdegi Oyıl audanı ortalığına demalısqa kelgen Äliyanıñ nağaşısı Äubäkir Moldağalievten de jauap alıp ülgerilgen. Osığan qarap, jazalauşı organdardıñ nazarınan eşkim de tıs qalmağan dep oylauğa boladı. Endi osı iste tergeuşi Sarbasov  Abdolladan «Aytıñızşı, siz sottalıp Almatıda otırğanda twtqındardıñ arasında Tabın, Temir jäne basqa audandardan köşpendi qazaqtardıñ legi Türikmenstan men Qaraqalpaqstanğa bet alğandarı turalı äñgime boldı ma?» dep swraydı. Oğın Abdolla twspalap: «1931 jıldıñ mamır ayında Almatığa Jaulı Ahmetovtıñ äyeli keldi. Biz Kazitlagtıñ qalaşığında (sol kezde Almatıda qalaşıq bolğan!)  men, Sarbasov Abdolla, Jaula Ahmetov, Qanapin Eltay bolıp jinaldıq. Osı jolı Jaulı Ahmetov äyeline erip kelgen adaydan, atı-tegi esimde joq, estigenin eldiñ jappay Türikmenstan men Qaraqalpaqstanğa jappay köşip jatqanın ayttı. Biraq, bwl basqosuda  Köpjasarov Eskendir bolğan joq. Ol işkilik işkeni üşin qamauda bolğan»,- dep jauap beredi.          

1933 jıl, 12 naurız. Qanapin men Sarbasovqa swraq:                                       

-Lager'de kotrrevolyuciyalıq top boldı ma, onıñ qwramı, maqsatı men mindetteri qanday edi?                                           

Sarbasov Abdolla:                                                                                               

-Almatıda lager'de twtqındar ortasında qwramında Jaulı Ahmetov, Eskendir Kopjasarov jäne İzbasar Qojabekov bolğan öñirlik top boldı, topqa men de qosıldım, - dep jauap beredi. 

Körip otırğanımızday, Eskendirmen birge lager'de bolğandar ol tiri bolğan 1931 jıldı eske tüsirip otır. Köpjasarov Eskendir turalı tağı da qosımşa derekter tabılğan şığar, mümkin, ne de bolsa tergeuşiler swrau salıp, tömendegidey jauap aladı  "SSSR. Polnomoçnoe predstavitel'stvo

OGPU v Sredney
Azii.
g.Taşkent
3otdel
26maya
1933goda№4609
PP OGPU po KAZ
SSR
Alma-Ata
Na vaş №1442287ot07.05-33g.
Soobşaem,çto z/k Kupjasarov Iskander 02.01.1933 goda umer.
P.d№19307
Zam. naçal'nika                          (Nikolaev)
Upolnomoçennıy SPO                (Veksler)

Bwl qwjat qazaq dalasındağı HH ğasırdağı twñğış memlekettiñ alğaşqı ministri, Mwstafa Şoqaydıñ aynımas ideyalas dosı, Türkistan Respublikasınıñ Ükimet qwramında bolğan memleket qayratkeri, ömirin halqınıñ bostandığı men täuelsizdigine arnağan ayaulı wlı, Keñes ükimeti men KPSS-tıñ küyreuin özgeden bwrın boljap bilgen Eskendir Köpjasarovtıñ 1933 jılı 2 qañtarda 48 jasında ömirden ozğanın däleldeydi.

Eskendir Köpjasarov sol zaman ağımındağı nebir qayğı-qasireti mol ömir sürse, onıñ ömirindegi qwpiya sätter de talay kinolar tüsiruge jetetin mol syujet. Osınday şım-şıtırmanı, qayğı-qasireti  adam oylağısız tereñ ömir süruge sonşama küş-jigerdi qaydan boyına siñirgen dep oylasaq, ol tek öziniñ wstazı Mwstafa Şoqay siyaqtı öz halqına süyispenşiliginen, osı qasietti jolda öz ömirin qwrban etuinde bolatın. Hobda boyınan şığıp Taşkent, Oral, Sibir öñirlerinde izi qalıp, endi Kavkazğa Tifliske jol tartıp baradı, alda Almatınıñ abaqtısı kütip twr. Osınıñ üstine eger atı atalğan jerles tarihşı Nwrjan Jetpisbay bolmasa onıñ ömiri mardımsız zerttelgen. Osı olqılıqtı toltıratın joğarıda esimi eskerilgen Köşim Esmağambetovtıñ "Älemge tanılğan twlğa! (EQ14 qazan, 2008 jıl) maqalası turalı 2014 jılı 13 naurızda WQK mwrağatınan alınğan jazıp otırğan derekterim turalı söyleskenbiz, ökinişke oray, bwl bizdiñ alğışqı jäne soñğı swhbatımız bolıp şıqtı.

Eskendirdiñ ömir jolına azdı-köpti şolu jasap, qaytpas qaysarlığına, moyımaytın öjettiligine toqtalu sebebimiz öziniñ tağdırı ömir men ölimniñ ortasında jüre twra, moynındağı qıl twzaq tarılıp, demaluğa mümkindik az uaqıtta, özi tergeude jüre twra ruhtas wstazımen baylanısqa şığuğa mümkindik tabuı.  

"Biraz üzilisterden keyin Mwstafağa Eskendirr Köpjasarov baylanısqa şığadı» dep jazadı äri qaray Köşim Esmağambetov.1930 jıldıñ 26 aqpanında Mwstafağa joldağan qwpiya hatında Eskendir habarlasa almauınıñ sebepteriniñ män-jayın bildiredi. Hatta onıñ bwrınğı kezde Türkistandağı wlttıq wyımdardıñ birinde jwmıs istegeni anıq körinedi. Keyin biraz jıldar German-Auğan sauda kompaniyasında jwmıs isteydi. Ol jaqqa boy tasalap ketkeni, älde Keñes Ükimetiniñ quğındauına wşırap, Türkistannan qol üzuge mäjbür bolğanı belgisizdeu. Tek avtor bılay dep habarlaydı: "Köptegen astırtın wyımdar men "üyirmelerdiñ" tarihınan barlıq jağdayda da jwmıstı dwrıs bağıttauğa qajetti amal-ayla tabılatının jaqsı bilemiz. Qazirgi kezde mwnda (KSSRO-da) onday mümkindikterdi bilmeysiñ, tipti, ol jöninde oylamaysıñ da. Tek osı jolı ğana sizge Auğanstan arqılı ketip bara jatqan German-Auğan sauda kompaniyasındağı qızmettesimnen hat joldauğa jağday tudı. Bir-eki auız söz özim jöninde. Köp jıldar boyı Otanımızdıñ igiligin bärinen qımbat köretin wyımnan qol üzip qaldım, endi qalay, kimmen baylanısudı bilmeymin. Sizdiñ Türkistanğa şeksiz swyispenşiligiñiz jäne ol üşin qanşa qwrbandıqqa barğanıñızdı jaqsı biletin meni de esiñizge alıñız".

"Hat mätininen onıñ ruhınıñ jasımağandığı, küresti jalğastaruğa äzirligi añğarıladı» dep jalğastıradı öz twjırımın ärmen qaray avtor. Ol sayasi sauatı mol qazaq ziyalılarımen qarım-qatınasta bolğan, eldegi uaqiğalarğa öz közqarası bar twlğa retinde bayqaladı. "Asa qwrmetti Mwstafa ağa! Qazirgi uaqıttağı jağday twrandıqqa layıqtı jwmıs jasau tügili, bireumen öz oyıñmen bölisip keñesuge de mümkindik bermeydi" dep eldegi ahualğa dälme-däl bağa beredi. Eskendir mwsılman ziyalılarınıñ tağdır-talayınan da jaqsı habardar. Onıñ mağlwmattarı boyınşa: M.Tınışpaev Qazaqstanğa köşip ketken, eger "temirjol injeneri" degen mamandığı bolmağanda, ol da şettetilip qalatin edi; Düsey Ibragimov ta Qazaqstanda "wzınqwlaq" habarlarda advokaturamen astırtın aynalısatın körinedi; Taşpwlat Narbutabekov, Fayzolla da (Qojaev,-K.E.) keñesşi-zañger bolıp isteydi; ol 1925 jılı BK (p)P qatarına ötpekşi bolğan, biraq Fayzollanıñ kepildigine qaramastan odan eşteñe şıqpağan. Eskendir "soñğı kezde Orta Aziya boyınşa mwsılman ziyalılarınıñ jappay qamauğa alınıp jatqanın", onıñ wzın sanı 600-ge jetkenin, Taşkenttiñ  1000-ğa taman adamınıñ wstalğanın habarlaydı. YAğni, Eskendir "Türkistan- nağız ölim dälizi" degen V.Çaykinniñ segiz jıl bwrınğı aytılğan metaforağa jaña dälelder keltiredi." dep twjırımdaydı Köşim Esmağambetov Eskendir turalı oyların. Osınday qauip-qaterli 1930 jılı özi tergeude jürip, basın qaterge tige otırıp, Hobdadan şetelge Mwstafa Şoqayğa hat-habar bere alğandığı erlikke para-par edi.

Bwl hattarında Eskendir Türkistan mwhtariyatında jäne Türkistan AKR özimen tanıs qızmetkerlerdi aytıp otır. Türkistan mwhtariyatı 1917 jılı 28 jeltoqsan men 1918 jılğı aqpan aralığında tarihta bolsa, Türkistan avtonomiyalıq Keñes Respublikası RSFSR qwramında 30.04.1918-27.10.1924j.j. bolğan. Birinşisiniñ astanası Qoqand bolsa, ekinşisiniki -Taşkent ekeni mälim. Olardıñ qwramında M.Şoqay, M.Tınışpaev, S.Asfendiyarov, H.Dosmwhamedov jäne basqa qayratkerler bolğan. Hat olardıñ köbimen Eskendirdiñ tanıs bolğanın añğartadı. Tarihtan belgili M.Şoqay özi qwrğan Türkistan avtonomiyalıq ükimetiniñ jäne Alaşorda ükimetiniñ müşesi bolğan erekşe twlğa. Tarihşı ğalım Köşim Esmağambetovtıñ derekterine qarağanda, Türkistan mwhtariyatında Mwstafanıñ kömekşisi bolğan jäne Aaşordanıñ Batıs böliminiñ ministri bolğan Eskendir Köpjasarov ta ideyalıq wstazı M.Şoqaev siyaqtı eki ükimette de qızmet etken erekşe twlğa! Osı arada onıñ ömir jolı tarihınıñ aqtañdaqtarı köp jwmbaq jan ekenin ayta ketu kerek, onıñ Türkistan AKR ömirin toqtatqan 27.10.1924 jıldan tuğan aulına - Hobdağa oralıp, 1929 jıldar arasındağı 5 jıl nemen aynalısqanı tarihqa beymälim. Köşim Esmağambetov jazıp otırğanday, German-Auğan sauda kompaniyasında jwmıs istegen şığar, ol derekterdi E.Köpjasarov közi tirisinde taba almağan, OGPU-degi jeke isterinde tigilui ıqtimal.                      

Biz bayandauımızdı Äbdireş Köpjasarovtıñ adam öltirgeni üşin jauaptalıp jatqanınan bastağan edik. Onıñ ağası Ahmet Isawlı 1904-1907 j. j. Gur'ev jäne Oral uezderi basşılarınıñ keñsesinde audarmaşı bolıp qızmet etkeni turalı baspasözde jazılğan. Eskendir osı tuındımızdıñ qaharmanı. Osınday otbasınıñ äkeleri Isa Köpjasarov turalı öñirimizde alğaş izdestiruler jürgizip, ğılımi derekter tapqan, joğarıda atı birneşe ret qaytalanğan tarihşı Nwrjan Jetpisbay bolatın. Alaşordadağı äkeli-balalı Köpjasarovtardıñ keyde qızmetterin şatastıratını bolmasa, bwl salada tarihşı inimiz jerlesteri izdep jürip, oqitın zertteuler jazdı. Onıñ bir qasieti el auzındağı Isa turalı äñgimelerdi ğılımi twjırımdauında deuge tolıq negiz bar. Ol Isanıñ 1863-1864 jıldarı Orınbor Şekara komissiyası janındağı qazaq balalarına arnalğan mektepte, qarapayım kedey otbasınan şığa otıra, wlı dalanıñ iri şonjar bileuşileri Qoñırbay Nwrmağambetovtıñ wlı Seyitbattalmen, Äzbergen Mwñaytpaswlınıñ balası Rısmwhamedpen, ağa swltannıñ kömekşisi bolğan Bayedil Keykinniñ eki wlımen, basqa da töre-swltandardıñ balalarımen birge oqığanın aytadı. Qobda öñirinde "qırıq jıl bolıs bolğan Isa" 1913 jılı Romanovtardıñ taqqa otırğanına 300 jıldıq saltanatına qatısıp, altın medal' alğan.

Ol Hobdada özi mekendegen halıq Isa bazı atap ketken jerde jerlengen.

Isa Köpjasarov bolıs bolğan Jirenqopa aymağında  bwl künde külli türki eli kie twtatın Qaraqıpşaq Qoblandı kesenesi boy tüzep, ol wlttıq kieli nısanğa aynalıp otır. Söz reti kelgende ayta ketu kerek, osı Jirenqopağa sol däuirde 1905 jılı orıs zertteuşisi V.Karlson kelip, ol mezgilde äli ornı bar mazardı zerttep, jirenqopalıq jıraular Köşelek pen Qazaqpaydan "Qobılandı" jırınıñ nwsqasın jäne basqa auız ädebieti tuındıların kirill ärpimen qağazğa tüsirgen. Bwl derekter Orınborda saqtaulı. Qağazğa tüsiruşi jäne tilmaş bolğan oqıtuşı T.Jürsinov eken. Osınday şaralarğa bolıs bolıp el basqarğan Isa Köpjasarov ta qatıstı dep joramaldauğa äbden boladı...   

Söytip, bwl aymaqta sayasi ahualdarmen qatar tarihi-mädeni şaralar da ötkizilip otırqanı sözsiz.

Jirenqopa bolısı qazaqtıñ jerin orıs pereselenecterine (basqa jerden köşip kelgender) alıp berudiñ alğaşqı qaqpası bolğanın ayta ketken jön. Solayşa, Resey Memlekettik Jer Ielikteri Departamenti köşip keluşilerdiñ Torğay uaqıtşa partiyasınıñ №8847, 1904 jıldıñ 15 mausımdağı şeşimimen Jerenqopada zertteuler jürgizilgen. Solarğa süyensek, 1904-1905 jıldarı bwl bolıs Oral uezine qaraytın segiz bolıstarınıñ ortasındağı 555548 desyatina jerdi alıp jatqan eñ aumaqtısı (1desyatina-1,09 gektar). Salıstıra ketsek, osı bolıstan keyingi 504546 desyatina jeri bar Jımpitı bolısı kelesi jıldarı ekige bölinip, odan Şiderti bolısı bölinip şıqqan. Jirenqopa bolısında resmi türde 1902-1904 üş jıldıqta ötken sanaqta 1483 kiiz üy şaruaşılıq tütin ieleri tirkelip, olarda 8190 adam twrğan. Osı sanaq nätijesi boyınşa şeneunikter1421 şaruaşılıqtı bar dep tirkegen, 20 şaruaşılıq kiiz üy köşpendiler esebinde özge aumaqta künköris qamına tabısta bolğan, 7 kiiz üy ieleri ömirden izsiz-wrpaqsız ötken, eñ soñğı 20 kiiz üy ieleri özge şaruaşılıqtarğa, yağni, tuma-tuıstarına siñip ketip, ortaq kün köris qamında bolğan. Ekinşi jağınan bwlar saylau nauqanında dauısqa qajet bolğandıqtan da tirkelip otırğan, demek, är kiiz üy ieleri (kibitkovladel'cı) esebinde kämeletke tolmağan balalar da tirkelip otırğanı anıq dep körsetiledi biz jüginip otırğan  Jirenqopa bolısı turalı "Dannaya po zemlepol'zovaniyu kirgiz po aksakal'stvam (1909)" basılımında.

Bolısta negizinen Jetiru, onıñ işinde Tabınnıñ nemeresi Jamankereyden taraytın wrpaqtar, ajdağan Tama men öte az Älimwldarı mekendegen. Bwl bolısta 9 auıl bolğan eken; ol sonau Twztöbe tübinen bastalıp, Hobdanıñ Sauqayıñ özenine deyingi alqaptı alıp jatqan.

Esimderi atalğan aqtöbelik alaştanuşılar Sırım Baqtıgereywlı men Nwrjan Jetpisbay osıdan on bir jıl bwrın ortalıq "Egemen Qazaqstan" jäne "Ana tili" gazetterinde Isa Köpjasarovtıñ Oyıl ualayatınıñ uaqıtşa ükimeti taratılıp, H.Dosmwhamedov basqarğan Batıs Alaş Orda ükimetiniñ qwramında Dosmwhamedovtardan keyin üşinşi bolıp tirkelgenin, Wlttıq Alaş miliciyasın, yağni, äskerin jasaqtauğa köp eñbek siñirgenin, onıñ paydasına öz däuletinen 100 jılqı bergenin derekter negizinde atap ketken bolatın. Sonımen qatar aytulı töñkerisşi Ä.Äytievtiñ 1923 jılı jazılğan bir maqalasında Isanı qarjı jinau üşin el aralauğa şıqqanda, baylar tobı onı jaqsı qarsı alğanımen, jay halıq qarjı beruden bas tartıp, isi sätsizdikke wşırağanın, söytip, bwl onıñ otstavkağa ketuine sebep bolğanı turalı derekteri de şındıqqa soğadı. Osılayşa äkeli-balalı Köpjasarovtar Alaş ükimetine öz ğwmır maqsattarın arnağan. 

Osığan oray Isa Köpjasarov turalı tıñ derekterdi atap ötken jön bolar edi. Onıñ patşalıq däuirde qazaq arasınan tek erekşe qızmet körsetken adamdarğa ğana beriletin joğarğı ataqtardıñ biri - wrım-bwtağına deyin jalğasatın qwrmetti azamat (potomstvennıy poçetnıy grajdanin) atağına ie bolıp, oğan mäñgilik ielikke 1000 desyatina (1000 gektardan säl artıq) jerdiñ berilui köp närseni añğartsa kerek. Osı därejede ol ölkemizge kelgen patşalıq Reseydiñ talay sayasatkerlerimen, ğalımdarı jäne jazuşılarımen kezdeskeni talas tudırmaydı.

Mısalı, onıñ esimi Berlinde tuğan orıstıñ belgili ekonomisi, statisi, köptegen orıs mwjıqtarın sırt jerlerge ornalastıru turalı eñbekter avtorı A.A.Kaufmannıñ (1864-1919j.j.) jazbalarında mol kezdesedi. Osı koloniyalardıñ jetik mamanı 1901-1903 j.j. aralığındağı saparları nätijesi boyınşa 1905 jılı Sankt-Peterborda şıqqan "Jaña jerlerde" kitabında Isa Köpjasarovtıñ özin, sol kezdegi Jirenqopa bazarın, alğaşqı kolonialdı qonıs tebuşiler men jergilikti qazaqtardıñ egis şaruaşılığın tereñ zerttep jazadı. Isanıñ aq tastan salınğan kelisti bolıs üyi de onıñ nazarınan tıs qalmağan. Onıñ jazbalarında "Brodyaçaya Rus'" - "Qañğıbas Resey" ökilderi Jirenqopada 1889 jıldardan bastap qonıs tebe bastağan, osındağı bazar da ömir tınısınıñ negizi bolğan. 1897-1915 jıldar arasında saqtalğan "Oral oblısı estelik adres kitapşalarında" Isanıñ esimi üzbesten atalıp, dalada orın alğan oqiğalarmen onıñ ömiri qatar örbidi.

Isa bolıs bolğan alğaşqı jıldardan bastap, dälirek aytsaq, 1898 jıldan onıñ jeke qoldauımen Jirenqopada bir jıldıq, keyde eki klastıq bolıstıq mektep bolıp, onda qazaq balaları da bilim alğan. Joğarıdağı qwrmetti ataqtı Isa 1912 jılı alğan eken. Endi kelesi basılımdarda eki klastıq orıs-qazaq uçilişesiniñ qwrmetti wstauşısı - qwrmetti azamat Isa Köpjasarov dep üzbey jazılğan. Patşa sayasatına say onıñ esimi öñirimizge orıs mwjıqtarınıñ qonıs teuip, jaña qonıstardıñ payda boluımen, egis, mal şaruşılığınıñ damuımen, alğaşqı emdeu orındarınıñ, poçta baylanısınıñ bastaluımen tığız baylanıstı. Biraq bwl özge bir arnaulı eñbekke arqau bolar edi. Biz Isanıñ alaş qozğalısına köptegen ozbırlıqtıñ  kuäsi bolıp, olardan qandastarın qwtqaru jolında da öşpes iz qaldırğanına kümänimiz joq.

Köpjasarovtardıñ wrpaqtarı

Bol'şevikterdiñ "qızıl terrorınıñ" qatigezdigi sonday, olardıñ qwrığına tüskenderdiñ wrpaqtarına deyin qwrtılıp ketti, twqımı tügili olarğa tuma ekendigi köp jıl qorqınıştı qwpiyada saqtaldı. Sonau audandıq gazetti linotipte qoldan teretin ötken ğasırdıñ jetpisinşi jıldarı Hobda baspahanasında Däuletova Saliha apamızben, men redakciyada, apamız baspahanada, birge istedik. Qanşa jıl ötse de apamız üreymen Köpjasarovtarğa qatısı bar bir tarihtı aytıp bergeni bar. Isa bolıstıñ Ahmet, Eskendir jäne Äbdiraşid (Äbdeş) degen üş wldarı bolğan deytin apamız. Ahmet türmede qaytıs bolğan, minezi jay adam bolğan deydi el auzında, 3 jasında ärip tanığan. Eskendir ıssı, tentek, betine adam tike kele almaytın bolğan, ol da türmede qaytqan. Eñ kenjesi Äbdäraşid erke, tentek, wrımtal bolğan deydi. Meniñ şeşem Qımbat Kedeyğwl tabın ruınan Bekarıstan degen adamnıñ qızı sol Äbdiraşidtiñ äyeli bolğan. Ol sottalıp Maqtaral jaqta qaytıs boladı. Artında meniñ şeşemnen 1929 jılı tuğan Mäjit esimdi wlı qaladı. Şeşemdi qayta twrmısqa berip, Mäjit meniñ äkemniñ tegine Qaraşev bolıp jazıladı. Mäjittiñ nemeresi Abat qaldı, biraq jastar bilmeydi ğoy deytin apamız. Men WQK mwrağatınan Äbdeş Köpjasarovtıñ materialın oqığanda, Saliha apamızdıñ, jalpı el auzındağı äñgimererdiñ şındıqtan köp alşaqtamaytınına tañ qaldım. «Halıq aytsa bilip aytadı» degen osıdan şıqqan bolar. 

Isanıñ nemere inisi Hanafiya Altınovtıñ wrpaq şejiresi tömendegidey:

Şejireden üzindi

Biz Ebeske jatamız. EBESTEN – ANAY, MALAQ, MİKE, JÄBİKE degen tört wl tuadı.

Biz Anayğa jatamız. ANAYDAN – ASAN degen jalğız wl tuadı.

ASANNAN - ÖTEP

Biz Ötepke jatamız. ÖTEPTEN – JANĞWTTI, SALBAY, KİŞKENE, KENJEBAY tuadı.

Biz Kenjebayğa  jatamız. KENJEBAYDAN – ALDABERGEN.

ALDABERGENNEN – KÖPJASAR – bizdiñ ülken atamız tuadı.

KÖPJASARDAN – ISA, MWSA.

ISADAN – AHMET, ÄBDİRAŞIT, ESKENDİR.

MWSADAN – ALTINSARI. Onıñ atı qısqartılıp, Altın atalıp ketken. Sodan bizdi tegimiz (familiyamız) Altınov bolıp ketken.

ALTINNAN – MWZAFAR, JAĞALI.

MWZAFARDAN – QANAPIYA, ORALBAY.

QANAPIYADAN – ASQAR, ŞOLPAN, NINA, DINA.

ORALBAYDAN – BOTAGÖZ, ASLANBEK, AQILBEK.

Isa Köpjasarov, 1919 jıl (Altınovtar mwrağatınan)

Balniyaz Ajniyazov

Abai.kz

7 pikir