Jwma, 15 Qaraşa 2019
Anıq 3055 34 pikir 1 Qaraşa, 2019 sağat 14:19

Kereku – Koryakov emes!

Reseydiñ irgesinde jatqan birneşe qalalardıñ atauın qazaqşalau jaylı köpten beri aytılıp keledi. Äsirese, Pavlodar men Petropavl sındı iri qalalardıñ äli künge Pavel men Petrdiñ atımen atalıp jürgeni ökinişti. 

Qazaqstannıñ bayırğı twrğındarı Pavlodar qalasın «Kereku» dep atağandı jön köredi. Alayda soñğı kezderi Kereku sözine körşi eldiñ küpisin kigizip, öz oylarınşa bwrmalaytın tarihşılar payda boldı. Olardıñ oyınşa, Kereku sözi N. Koryakov degen adam atınan şıqqan söz.

Jergilikti patşaşıl-keñesşil toptardıñ jäne patşalıq-keñestik kezeñniñ derekterin basşılıqqa alğan tarihşılardıñ pikirinşe, XVIII ğasırdıñ bas kezinde N. Koryakov degen bireu Reseydiñ Tara qalasınan qazirgi Pavlodar qalası ornalasqan jerge kelip qonıs salğan körinedi. Sol eldimekenge keyin, 1720 jılı orıs äskerleri twrğızğan forpost Koryakovtıñ qwrmetine Koryakovskiy atalıp ketipti.

Ol kezde qazaqtar Qazaqstannıñ oñtüstik öñirlerin ğana mekendepti, tek 1723-1725 jıldardağı «Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlama» kezeñinde qalmaqtardıñ tıqsıruımen Sır boyınan Ertistiñ Kereku-Bayanauıl öñirine auıp kelip, twraqtay bastaptı. Demek, qazirgi Pavlodar oblısınıñ aumağı – qazaqtardıñ tarihi mekeni emes, ejelgi orıs jeri-mis.

Biz bwl mälemetterdi berip, reseyşil tarihşılardıñ şaşbauın kötergeli otırğan joqpız. Aytpağımız, jurnalist Arman Qani Facebook-tegi paraqşasında osı "jalğan tarihqa" twşımdı toytarıs berdi. Ol kisi tarihşı Jambıl Artıqbaevtıñ dälelderin negizge ala otırıp, Koryakov degen adamnıñ qazaq jerine mülde kelmegenin aytadı.

Mwnday twjırım jasauğa negiz de joq emes. Sonau ertede Sibir handığı jerin jaulağan ataman Ermaktıñ (1532-1585) ömirbayanın jatqa biletin älgi tarihşılar, Ermaktan eki ğasır keyin "ömir sürgen" Koryakov jaylı tük bilmeydi. Onıñ ömir sürgen jıldarı, otbası, wrpaqtarı, äriptesteri jöninde birde-bir derek keltire almaydı. Tipti käsibin de naqtı ayta almaydı, saudager, jüzbası (sotnik), twz öndiruşi, qala saluşı dep türlişe ataydı. Osıdan-aq, Koryakovtıñ qazaq dalasına kelgen-kelmegeni tükil, bwnday adam tarihta bolğan ba degen kümän tuadı.

Tarih ğılımdarınıñ doktorı Jambıl Artıqbaev keltirgen derekter Koryakovtiñ tek añız keyipkeri ğana ekenin däleldep berdi. Ğalım orıs kartografı, geografı jäne Sibir tarihşısı äri jılnamaşısı Semen Remezov 1699-1701 jıldarı qwrastırğan «Sibirdiñ sızba kartasın» («Çertejnaya kniga Sibiri») Ombıdan aldırtıp, taldau jasağan. Ol kartada qazirgi Pavlodar qalası ornalasqan jer «Koryakov YAr» dep tüsirilgen.

Onıñ üstine tarihşı Artıqbaev Koryakovskiy forposınıñ Koryakov YAr degen jerge salınğanın ayğaqtaytın derekterdi de tapqan. Al karta tüsirilgen kezde bwl öñirde orıstar bolmağan. Demek, «Koryakov YAr» orısşa atau emes,  qayta «Kereku jar» degen söz ekenin payımdauğa boladı. Mahmwd Qaşqaridıñ (1029-1101) «Türki tilderiniñ sözdigine» «Kereku» söziniñ «üy», «kerege» degen mağına beretin köne türki sözi ekeni jazılğan. Endeşe, «Kereku jar» Pavlodar öñiriniñ köne atauı degen sözi. Qazaqta qazirdiñ özinde «Kerege tas» degen jer attarı köptep kezdesedi.

Biz aytıp otırğan kartada qanday da bir orıs adamınıñ qwrmetine qoyılğan geografiyalıq atau wşıraspaydı eken. Barlığı da qazaq tilindegi nemese köne türki tilindegi toponimder ekeni jäne olardıñ orısşa bwrmalanıp nemese sözbe-söz audarılıp berilgeni bayqaladı: «YAmış» (Jämiş), «Uroçişe 9-ti bugrov» (Toğız bwyrat), «Kaçir» (Qaşır), «Şigan» (Şığan), «Batalı» (Botalı), «Uroçişe vos'mi rıjih jerebcov» (Segiz jiren (ayğır), «Irlıtyup» (Üyirlitüp), «Saygaçiy yar» (Sayğaq jar), «Verblyujiy yar» (Tüye jar), «Beloe solenoe» (Aqsor), «Dolgoe solenoe» (Wzın sor), «Belıe vodı» (Aqsu), «YAr Allaberdıev» (Aldaberdi jarı), «ozero Enkul'» (Enköl, Eneköl), «r. Tyulka» (Tülki), t.b.

Jambıl Artıqbaevtıñ öñir tarihına baylanıstı sonı twjırımdarın tarih ğılımdarınıñ doktorı Qayırbolat Nwrbaev, geografiya ğılımdarınıñ doktorı Quat Saparov, t.b. ğalımdar ğılımi zertteulerimen rastağan. Otarşıldıq sayasat saldarınan öñirdegi bayırğı ataulardıñ jappay özgertilgenin naqtı däyektermen negizdegen osı ğalımdar ekenin erkeşe ayta ketuimiz kerek.

Atalğan ğalımdar jergilikti qazaqtar erteden beri Qwrmanköl, Qwrmantwz atağan köl men auıldıñ atauı da Koryakovka delinip özgertilgenin däleldep bergen bolatın.

Basta aytqanımızday, jergilikti patşaşıl-keñesşil toptardıñ oyınşa, qazirgi Pavlodar oblısınıñ aumağı – qazaqtardıñ tarihi mekeni emes, ejelgi orıs jeri. Olar Ertistiñ Kereku öñiri qazaqtardıñ älimsaqtan bergi ata-mekeni ekendigin, qazirgi Pavlodar oblısınıñ aumağı bir zamandarda Türki qağanatı, Batıs Türki qağanatı, Qimaq qağanatı, Qıpşaq handığı, Altın orda men Aq orda memleketteri, bertin Qazaq handığı aumağınıñ qwramına kirgenin mülde moyındamaydı.

Olarğa salsañız öñir tarihın Koryakovskiy forposınıñ irgetası qalanğan 1720 jıldan bastaydı. Däl osı keñesşil toptar 2020 jılı äskeri bekettiñ 300 jıldığın, basqaşa aytsaq, qazaq jerin Resey imperiyasınıñ jaulap alğanına 3 ğasır toluın türli mädeni, sayasi şaralarmen dürkiretip atap ötudi josparlap jürgen körinedi...

Patşalıq Reseydiñ jäne Keñes odağınıñ küşimen qazaq jerine ornığıp alğan keybireuler qazaqtıñ öz jerin özinen qızğanıp otır. Ozbır oyların däleldeu üşin oydan tarih qwrastırıp, bilgenderin jasauda. "Pavlodardı Koryakov degen babamız salğan" degen añız sonıñ deleli. Äytpese, Koryakov – Kereku atauınıñ orısşa bwrmalanğan nwsqası ekeni anıq. Al Kereku – orta ğasırlarda qazirgi Pavlodar qalasınıñ ornında salınğan bayırğı qonıstıñ atauı. Endeşe, egemen eldiñ atqa minerleri eşkimge jaltaqtamay, Paveldiñ atı qoyılğan qalağa tarihi atauın qaytarıp berse, qaneki!

Abai.kz

34 pikir