ақпараттық порталы
2009 жылдың 15 сәуір
күні құрылған
Ш.Айманов атындағы Қазақфильм киностудиясының Бас редакторы, Мемлекеттік "Дарын" жастар сыйлығының лауреаты, жазушы-драматург Дидар АМАНТАЙ:
«Театр - мәңгілік өнер. Бірақ, кез-келген жағдайда белгілі бір саяси ахуалға не әлеуметтік ахуалға ықпал ететін өнердің түрі емес. Өйткені, ол үздіксіз халыққа қызмет ететін өнердің түрі», - деп бастады бізбен әңгімесін.
1. Дидар аға, мәдениет министрлігінде бұрынғы кездегідей репертуарлық-редакциялық коллегия құру және драмалық шығармалардың грант мәселесі де солай шешілу керек дегенге қалай қарайсыз? Әлде басқа ұсынысыңыз бар ма?
Тегінде, бұл жерде екі нәрсені анықтап алуымыз қажет. Біріншісі, егер театр біздің мемлекет тарапынан коммерциялық ортада жұмыс істейтін коммерциялық бизнес құрылым ретінде қарастырылатын болса немесе нысана көрерменнің эстетикалық талғамын қалыптастыру емес, ақша табу көзіне айналса, әрине, репертуарлық-редакциялық коллегияның қажеті жоқ. Ал егер театр мемлекетіміздің ұлттық идеологиясының бір көрінісі ретінде, қоғамдық сананың бір формасы ретінде тұжырымдалса, онда мемлекет театрға ақша салуы қажет. Бәрімізге белгілі, дәл бүгінгі жағдайда ешқандай театр өз бетімен күн көре алмайды. Театрға ел бюджетінен қаржыландырылатын Британия балет өнері секілді үкімет тарапынан көмек қажет. Театр - өнердің ең нәзік те асыл түрі. Сондықтан, біз театрды өзіңді-өзің құтқар деп тасқын суға тастап жіберуіміз мүмкін емес. Театрды мәпелеп, аялау қажет. Жалпы, театр - интелектуалдық күш-қуатты, асқан оқымыстылықты, терең де жан-жақты білімділікті, жылдар бойы қалыптасатын машықты және үлкен қаржыны талап ететін өнер. Осы тұрғыда репертуарлық-редакциялық коллегия құрылып, драмалық шығармаларға грант беру мәселесі алға қойылуы қажет деп ойлаймын. Бұл жерде жергілікті қаржыландыруды барлық облыстарда заңдастыру керек немесе Мәдениет министрлігі тарапынан қолдау көрсетілуі тиіс. (Сонымен қатар, біздің елімізде кино туралы заң қабылдануы қажет).
2. Жас драматургтердің пьеса жазбауын немен түсіндіруге болады? Әлде олар бір-екі пьеса жазып, онысы еш жерде қойылмаған соң, біржолата драма жазуға қолын бір сілтей ме?
Неміс философы М.Хайдеггер: "Философия - қашанда бүгінгі күн тәртібінен алшақ тұрады", - деген екен. Сондықтан, театр да философия тәрізді өз уақытының перзенті емес. Театр - өнерпаздардың талғамын қалыптастыратын көзқарас тезі, ізденістің қайнаған қазаны, өнердің қара шаңырағының бірі, өмір сүру алуандығы - кең ауқымда. Бүгінгі таңда заман ағымына сай - киноға түсіп, жылдам көзге түсу, телевизияға шығып, оқыс танылу үлкен жетістік, ғажайып табыс саналады. Сондықтан да, жас драматургтер театрға бармайды. Оларға кино сценариін жазған игі. Өйткені, кино сценариін жазып, ұзақ уақыт күтпей тез көрінуге болады. Сондай-ақ, театрға қарағанда олардың көрермендері ұзақ тұрақтайды. Театр қандай жағдайда болмасын тереңдікке ұмтылуды қажет етеді. Көрермен жинаймыз деп, таяздыққа, үстірттікке баруға болмайды.
3. Таяу шетел атанып жүрген өзбек, қырғыз, татар, әзірбайжанның аударма пьесаларын сахнаға шығару әдетке айналып кеткен секілді, әлде мұны театр режиссерлері мен директорлары бизнеске айналдырып алған ба?
Бұл сауалыңыз - өте орынды. Егер сауал туындап жатса, белгілі бір дәрежеде бар екендігі - оны тудыратын жағдайдың қалыптасқанымен түсіндіріледі. Шынында да, қазір аударма пьесалар көп қойылып жатыр. Мұнда ешқандай оғаштық жоқ. Өйткені, ол 100%-ға қойылып жатқан жоқ. Бар болғаны 20-30%-ға ғана шығар. Арнайы зерттеу жүргізілмегендіктен, есебін ешкім білмейді. Жалпы, театртануды заманауи тұрғыға жеткіземіз десек, кино өнерінің құрылымымен тең дәрежеде дамыту қажет. Ол дегеніміз - театрға келетін көрермендер талғамын, қызығушылық дәрежесін, келетін уақытын анықтап-зерттеп, мониторинг жүргізу, сөйтіп, табысқа қол жеткізудің алдын ала шараларын жасау - көп көмек берер еді. Ең әуелі театрдың мәселесін жөнге келтіруде инвентаризация (тиісті ғимараттар, заттар тізімін, жарамдығын) немесе театр туралы ұлттық баяндама жасалу керек. Сонымен қатар, көрермендер санын арттыру үшін театр табиғатын сақтай отырып, жанрлардың жаңа бір игіліктерін қолдану қажет деп санаймын. Әрбір спектакль мен драматургиялық шығармаларға теледидардан жарнама жүргізіліп отырса - нұр үстіне нұр болар еді. Оған қабат, ғаламтор сайттарында жарнамалық айналымдар берілсе, бұл да тығырықтан шығудың бір жолына айналар еді.
4. Жаңа дәуірді қалай жазуға болады және жаңа қаһармандар кімдер?
Театрдың тақырыбы ешқашан өзгермейді. Театрдың тақырыбы біреу, ол -эстетика. Философия ғылымы даналыққа құштарлық болса, театр өнері - әсемдікке құштарлық деп айтуыма болады. Өнер дегеніміз - кез-келген шындықты айтудың бір жолы. Және, шындықты көркем шығармамен айту әлдеқайда тиімді. Өнер - эстетика - театр. Заман ағымына сай автокөлік, ғаламтор, компьютер, технология дамығанымен, адамның табиғаты сол күйінде қалады. Сондықтан, көңіліңіз қалаған тақырып төңірегінде әңгіме өрбітуге болады. Тек қана сол шығармаңызды әсемдік формасында бере білуіңіз қажет.
5. Бүгінгі театрдағы көркемдік кеңес дегеннің құрылымына, жұмысына көңіліңіз тола ма? Олар кімдерден құрылуы тиіс?
Әр театрдың көркемдік кеңесінде кімдер отырғаны - баршамызға белгісіз. Бірақ, көркемдік кеңес цензураның (мемлекеттік бақылаудың, тексерісін) рөлін емес, көркемдік кеңес - ақыл-кеңестің рөлін атқаруы тиіс. Көпшілік пікірлер ортаға салынып, талқыға түсу барысында өз шешімін табады. Ал соңғы сөз режиссер тарапынан ұсынылып, осындай шығармашылық қарым-қатынас орнауы қажет. Осылайша, нағыз өнердің мұрат-мүддесіне қайшы мәселелер сұрыпталып, көркем ой шеңберіне жетелейтін дүниелер қалмақ.
6. Бір театрда бір режиссердің ұзақ қызмет атқаруы қаншалықты табысты? Неге жас режиссерлер дайындалмайды?
Меніңше, "Сен театрда қызмет істеуге құқылысың, ал сенің жасың - келді, орынды - босат" деген мәселе алға қойылмауы тиіс. Егер сенің театрыңа зиялы қауым мүшелері, өнерпаздар, жазушылар келсе, өмір сүруіңді тоқтатпа. Ал, ондай көрермендер келуін тоқтатса, сенің уақытың өтті деген сөз. Режиссер уақытының өткендігі көрермендердің санымен және сапасымен шешілуі тиіс. Ал жастар жағына келетін болсақ, жастарға қойылым қоюға мүмкіндік беру қажет деп ойлаймын. Тіпті, театрдағы кіші залдарды жастардың құзырына берген жөн. Ол жерде қазан қайнап жатуы тиіс. Әрине, заңға қайшы емес, қазақтың ұлттық мүдделерін әрі өнердің мұратын насихаттайтын шығармалар болуы қажет. Мемлекет жүргізіп отырған саясаттан бөлек, халықтар достығы мен бірлігін және қазақтың мүддесін айтуға еркіндік, кеңістік берілуі парыз. Осы тараптан келгенде, менің ойымша, сахна эксперимент алаңына айналуы тиіс.
7. Театрды директор басқару керек пе, әлде билікті көркемдік жетекші деп соған жүктеген дұрыс па? Жалпы театр көркемдік жетекшісін Ресей, басқа да елдердегі сияқты, Театр қайраткерлер одағы бекітсе қалай болар еді?
Театрдың шаруашылығын директоры жүргізуі қажет, ал шығармашылығын - режиссерлер билеуі тиіс. Директор әрі басшы, әрі менеджер болуы керек. Ол режиссер немесе драматург болуы міндетті емес. Белгілі бір дәрежеде өнерді жақсы түсініп, терең сезе білетін, жаны ауыратын, жанашыр болуы қажет. Басшылық етуші қол астындағылардан әсемдікке құштар етіп, ғашықтық сезімін оятатындай спектакль қоюды талап ете білсе болғаны. Театрға сахнаны жанынан артық көретін, бар болмысымен түйсінетіндей театр қайтаркерлері шоғырланғанда ғана жақсы нәтижеге қол жеткізеді. Сонда ғана театр өнері көркейіп, жанданбақ.
8. Театр қайраткерлер қоғамының статусы қандай болуы керек? Ол қандай міндеттерді атқаруы тиіс?
Шығармашылық орта бір басқа да, шығармашылық қайраткерлердің одағы бір басқа. Кез келген одақ - кәсіптік одақ. Ол мүшелерінің өмірдегі прагматикалық мәселелерін шешетін мекеме болуы тиіс. Жұмыссыз қалған театр қайраткерлерін жұмыспен қамтамасыз етіп, авторлық құқықтарын қорғап, қаржылай көмек көрсетуі қажет. Осындай мәселелермен айналысқан жағдайда ғана "Театр қайраткерлер қоғамы" деген мәртебеге сай болады.
9. Жаһанданумен бірге театрдың жаңа кезеңі басталды десек, театрымыз қандай бағыт алуы тиіс? Ұлттық театрымыздың даму бағыты қандай?
Театр - кеңінен алсақ, бар ұлтқа ортақ, бар ұлттың еншісіндегі өнердің түрі. Сондықтан жаһандану кезінде театр батысқа қарай бет алуы керек пе, әлде шығысқа қарай бет алуы керек пе деген мәселе тұрған жоқ. Мұнда: "Қандай спектакльді қою керек?" деген сұрақ туындап тұр. Тіпті ол мың жерден ғаламдық болғанымен, кез келген көрерменді қуанта алса, мұның өзі - үлкен жетістік. Ұлттық театрымызға келетін болсақ, бұл жерде айтылар мәселе көп. Жалпы алғанда, ұлттық (мән-мағына, құндылық) дегеніміз -тек қана ұлтымыздың ата-бабадан қалған бай қазына, асыл мұрасы ғана емес, сонымен қатар, дүниежүзінде тұңғыш рет басқа халықтардан бұрын жаңа бір формаларды ойлап табу немесе өзгеше бір жаңалықтарға қол жеткізу, яғни бірінші боп жаңаша жүйе қалыптастыру деп есептеймін. Табылған жаңалығыңыз өзге елдерге табыс ретінде ұсынылатын болса, бұл да бір ұлттық белгіңіз. Мысалы, жапондықтар күшті тұрмыстық технологиялық заттарды ойлап тапты, американдықтар джип автокөлігін шығарды, немістер «Мерседес» автокөлігімен танымал деген секілді. Жапондықтар жаңадан джип автокөлігін жасау үшін күш салып талпынғанымен, бұл бәрібір американдықтардың өмірін бейнелейтін образ, дизайн болып шығады. Сондықтан, біз де театрға қызмет етуде ешкімге белгісіз тың идеалар ұсынып, форма тапсақ, реформа тудырсақ, бұл біздің ғана ұлтымызға тән белгі болып қалушы еді. Ал "Ұлттық театр" дегенді этнографиялық деңгейде ғана түсіну таяз ойлаудың нышаны болып есептеледі.
Сұхбаттасқан Әйгерім Теңгебекова
«Театр.Kz» журналы, № 2, сәуір,
Алматы - Тараз
Пікір алынып тасталды!
Сұхбат беруішінің пікірін оқымастан оның жеке басына соқтыққандар өзінің дүниедегі ең лас, ең қор, ең бейшара адам екенін іштерінен мойындап та отырған шығар. Оларға емес, зиынды, зиялы оқырман үшін Дидардың өзіме қатты әсер еткен сөздерін тізіп алып форумға ұсынып отырмын:
Неміс философы М.Хайдеггер: "Философия - қашанда бүгінгі күн тәртібінен алшақ тұрады", - деген екен. Сондықтан, театр да философия тәрізді өз уақытының перзенті емес.
....................................................................
Жалпы, театртануды заманауи тұрғыға жеткіземіз десек, кино өнерінің құрылымымен тең дәрежеде дамыту қажет
............................................................................
Егер сенің театрыңа зиялы қауым мүшелері, өнерпаздар, жазушылар келсе, өмір сүруіңді тоқтатпа. Ал, ондай көрермендер келуін тоқтатса, сенің уақытың өтті деген сөз.
..........................................................................
Театрдың тақырыбы ешқашан өзгермейді. Театрдың тақырыбы біреу, ол -эстетика.
..............................................................................
Театр - кеңінен алсақ, бар ұлтқа ортақ, бар ұлттың еншісіндегі өнердің түрі. Сондықтан жаһандану кезінде театр батысқа қарай бет алуы керек пе, әлде шығысқа қарай бет алуы керек пе деген мәселе тұрған жоқ. Мұнда: "Қандай спектакльді қою керек?" деген сұрақ туындап тұр.
Пікір алынып тасталды!
Пікір алынып тасталды!
Дидар былай жап жаксы жигит, бирак осындай жылмиып тускен /поза/ суреттерин корген сон жазганын окыгым келмей калады.
Бұл тегі Дидардың сері жүрістерінің бір куәгері ғой деймін. Былайынша ұнтапайтын жанның сөзін айтқанымен жек көре де алмайтынын аңғартып алыпты. Әй, нәзік жандара ай... Өстейсіңдер сендер енді...
Қара Полковник
Бір қаламгер айтқан екен: Анонимность - хуже подлости. Өзі көрінбей - Интернетті *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*қа толтыратын ақылгөйлер қаптап кетті. Меніңше, жазғанына қарағанда, бірінші қонақтың өзі унитазда отырған сияқты.
Бірінші мен Үшінші қонақ - бір адам... Бауырым, ұялсаңшы!
Сыншымда арман жоқ. Қан кешу, қатал заманда айтатынының барлығын айтып кетті. Бұл жердегі «кетті» – сыншымның әдебиеттен кеткендігін білдірмесе керек. Әрине, сыншым бұдан кейін де жазады. (Әлі талай памфлетін «оқу бақытына ие боламыз»). Бірақ бұдан ары қарай сапалық өсу болмайды. Тек сандық тұрғыдан өсу болмақ. Себебі бұдан асырып енді ештеңе де айта алмайды. Айтатынының барлығын принципінде айтып болған. Енді не айтса да бұрынғы нұрына жете алмайды. Тірісінде межелеген жеріне жетті, творчестволық мұраты түгесілді. Не арман бар! («Наш критик состоялся, с чем и поздравляем его!» Қазақшам мүкістеу болып тұрғаны. Кешірерсіз, оқырман).
Тағы да бірінші және үшінші қонаққа: Құрметті оқырман, әңгімеміз әлі біткен жоқ. Тақырыбымыз сол - сыншымыз және оның творчествосы. Біздің сыншымыз қазақ мәдениеті үшін ғана әдепкі тұлға. Ал шетелде әсіресе, Батыста болса бұл шетін құбылыс саналар еді. Мысалы, Италиядағы Қайта Өрлеу кезінде Пьетро Аретино деген болған. Орыстың бір театр қайраткерінің ол жайында «тексіз әулекі, плебей, памфлетші және шантажист, өзіндік сайқымазақ жазу мәнерін қалыптастырған Аретино» («наглый и беспардонный плебей, памфлетист и шантажист, создатель скандальной писательской манеры...») дегені бар. Оның памфлеттік мәнерінің басты сыпаттары: ештеңеге қарамайтын, ықты-жарды тыңдамайтын жүгенсіздік, шексіз өзімшілдік, кәдімгі күнделікті тұрмыстық тілдегі лас балағат пен патетикалық тираданы жымын білдірмей қиыстыра білу, адамның осал жерін табудағы теңдессіз өнер, және сол жерден сүйегін сындыра, қанын шашырата ұру, жыны сорғалаған таусылмас тіл, т.т.т.
Тағы да бірінші және үшінші қонаққа:
Шынына келетін болса, сыншымда ешқандай полемика да жоқ. Үлкен Әулекілік қана бар. («Большая хамская манера спорить»). Асылы, бұндай адаммен сөз таластырмай-ақ қойған дұрыс. Былғанып қаласыз.
Перезент?
Дидардың кітаптарын жастанып жатып оқушы едік. Ғажап жазушы, тамаша замат, мықты филосов. Мен оны мойындаймын. Сауатты жігіт қой.
Дидар мырза, кейбір кержақтардың сөзіне бола көңіліңе кірбің түспес деп ойлаймын.
Түнгі қонақ
ӘДЕБИЕТТІ КІРЛЕТІП БЫЛҒАЙТЫНДАР, ОНЫҢ КІРШІКСІЗ БЕТІН АЙҒЫЗДАЙТЫНДАР ДӘЛ ОСЫ ДИДАР АМАНТАЙ СЕКІЛДІ ШИМАЙ ЖАЗҒЫШТАР!
"Сыншыма, бәлен түгілен" деп жазып отырған Дидар болса керек, қайта-қайта жазып, өзін жаман дегенмен жағаласқыштығы, цитатақұмарлығы ұқсап тұр.
Дидардың жазғаны өзіне ғана керек, өзгеге бұрын әлдеқашан орыстардың туындыларымен танысып қойған ойлы оқырман үшін оның калька көшірмесі кімге керек? Ал, орысша білмейтіндерге бәлкім, керемет!
Пікір алынып тасталды!
Театрkz журналы шыға бастапты, құтты болсын! Дидардын сухбаты қашандағыдай қызғылықты және мәнді.Дидарды сынаушылар өз деңгейлеріне қарап алсын... (білімді адамға деген осыншалық кек қайдан туады екен?) Сұхбаттағы бір пікірімен ғана келісу қиын. "Театрдың шаруашылығын директоры жүргізуі қажет, ал шығармашылығын - режиссерлер билеуі тиіс" дейді Дидар. Бұл - идеалдағы жағдай, ал бүгінгі ахуалда мүмкін емес шаруа. Неге екенін тарату ұзақ әңгіме болады.
"Сыншыма, бәлен түгілен" деп жазып отырған Дидар болса керек, қайта-қайта жазып, өзін жаман дегенмен жағаласқыштығы, цитатақұмарлығы ұқсап тұр.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Әріптес, меніңше, бұл Таласбек Әсемқұловтың жазғандарынан біреу әдейі үзінділер келтіріп отыр. Ай, осыны терген бейнетқорлығы-ай...
Е, бәсе, көзге таныс көрініп еді.
Осы түнгі қонақтар сұхбатты оқымайтын да сияқты. Сұхбат жайына қалды.
Бұл арада өзін "түнгі қонақ" деп атаған мейман дұрыс жазып отыр. Шамасы, Дидардың досы болса керек. Ал, шындығында сұхбат жайына қалап азаматтың жеке басына соқтығу - бұл нағыз сорлылық. Өзін мәдениеті төмен, кісілігі жоқ адам деп санайтын біреу болса, аузына келгенін көкіп жаза берсін. Оған бола Дидардың қылы да қисамайды.
Сұңқар
Мен шын мәнінде мүлде бейтарап адаммын. Алып-қосар ештеңем жоқ. Тек, білейін дегенім,неге Дидар туралы пікір екі түрлі. Әлия Бөпежанова, Әуезхан Қодарлар секілділер мақтайды,ал Әмірхан Меңдеке, Тұрсынжан Шапай сияқтылар іске алғысыз қылады. Неге? Әрине, Әлиялар мен Қодарлар да жалғыз-жарым емес, ал Әмірхан мен Тұрсынжандар да бірен-саран емес. Үлкен екі топ. Неге олай екен деп ойлаймын. Бірақ, миым жетпейді.
Оны мен айтайын. Дидар, өте талантты жігіт, бірақ шығармашылығы жағынан емес, әрине, өзін-өзі насихаттату, жарнамалау, көшіру жағынан. Өзі таралы Қодар сияқтыларға жаздырады, насихаттатады. Өздерің ойласаңдаршы, Әмірхан мен Тұрсынжан кім, Әлия мен Қодар кім? Сендер кімді мойындайсыңдар, Әлия мен Қодарды ма, Әмірхан мен Тұрсынжанды ма? Осы төртеуінің қайсысы мықты сыншылар? Мәселе осында. Былайша айтқанда, Дида өзін-өзі өте жақсы көреді, өзіне деген пікірі өте жоғары, ал халыққа сүйкімі кетіп қалды. Жылт етіп көрінсе болды, *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*тап ала жөнелетіндей дәрежеге жетті. Дидардың сүйкімін кім кетірді? Әрине, бірінші өзі, екінші Қодар сияқтылар.
Мына арада Әмірхан мен Тұрсынжан туралы айтылып қалыпты ғой. Демек, сол екеуінен көгеріп, көктеп өскен біреулер болды. Мен сендерге айтайын, Дидардың сыншылары Әмірхан мен Дидар емес. Дидар олардың сынын оқымайды да. Себебі оған керек емес. Хэм қария айтпақшы: Жазушы жазу үшін сыншыларын оқымайды.
Батыр
"Дидардың сыншылары Әмірхан мен Тұрсынжан емес" деп оқуларыңызды сұраймын.
Батыр
Меніңше, олай емес. Дидар тегін адам емес. Білімді жігіт. Қазақта ондай білімді, сауатты жігіттер аз. Бірақ, шын мәнінде көркем шығармалары нашар. Ал мақалалары ойлы, сауатты, білім-білігі көрініп тұрады. Сұхбаттары да солай! Мен оның мақалары мен сұхбаттарын жаман деп айта алмаймын. Бұл қиянат болар еді. Құдай алдында да күнәға батар едім. Ал көркем дүниелері көркем дүниеге үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Меніңше, мәселе осында. Негізінен екі түрлі көзқарас осыдан туындап жатады. Мен оның көркем шығармаларын жақсы деп айта алмаймын, айтқым келсе де айта алмаймын, өйткені білем.Өйтіп, өтірік айтып Құдай алдында күнаһар болар жайым жоқ. Мен ақиқатын айттым. Дидардың, тағы бір сүйкімін әбден кетірген жайт, анда да, мұнда да тұмсығын тыға беретіні. Келсін-келмесін, әйтеуір бір көрініп қалаыншы деп, өзін-өзі жарнамалатып жататыны.
Абай.кз Дидар Амантай, Дархан Кәлетай, Айдос Сарымдардан басқа автор таппай қалды ма? Дәурен сен мықты редактор едің ғой, бұның қалай? Ар мен ұятты да бір уақ ойлап қойсаңшы! Қрап отырып біз ұяламыз! Әрине, кімді, нені береміз десеңдер де қолдарыңда тұр ғой! Дегенмен, ел бар, жұрт бар екенін ұмытпасаңдаршы! Әлде, Абай.кз Дидар Амантай мен Айдос Сарымды насихаттайтын трибуна ма? Ойланыңдар жігіттер. Ұят болады. Олар ұялмаса да, Дәурен сен ұялсаңшы. Сенің сүйкімің әлі кете қойған жоқ. Егер бүйте беерсең, Дидар сияқты сенің де сүйкімің кеткп қалады. Сондықтан, әлі де кеш емес, етегіңді жинап ал!
Тілеулес бауырың.
Көзіңді ашып қара. Бұл сайтта аталған азаматтардан өзге ешкім жоқ па? Тұр ғой бәрі тізіліп, түр түрімен тұр. Көрместің, көре алмастың сөзі осы қашанда. Біз осы Абай.кздан әр тараптағы адамдардың пікірін оқып, ойларын біліп отырамыз.
Абзал
Дидир Амантай туралы пікір айтылса, сұқбат берілсе несі бар екен? Менің өзім сұқбатты оқыдым. Пікірлерді де, сыншылардың екі тобы туралы пікірлерді де. Сайтқа неменеге реніш білдіресіз? Абай кзге рахмет айту керек қайтаға. Шоқайұғлы
Пікір алынып тасталды!
Дидардың сүйкімі кетіп қалды, неге олай, неге бұлай деп жазғандар - өзі сұрап, өзі жауап беріп отырған бір адам немесе Шапайдың Жұлдыз Әбділда - Жүсіпбек Қорғасбек, Әмірхан Меңдеке тәрізді бірін-бірі сүйген, бірі-біріне сүйенген қулар.
Меніңше бұлардың еш қатысы жоқ. Әсіресе, Жұлдыз Әбділдаға қатысы жоқ. Ол тегі сыртқа өткірлеу көрінгенімен заты әйел емес пе? Мұндай сөздерден аулақ жүреді ол. Текке жазғырмаңыздар оны.
Келес би
Дидар Амантай қазір Әуезхан Қодармен араз, кезінде өз газетінде Әуезхан Қодарды аямай соққан. Әуезханмен қазір бәрі араз, ешкім араласпайды. Ол, шынымен, өзін-өзі гений санайды. Әрі ел Әуезхан Қодарды аяп, мүсіркеп, жаны ашығандықтан қолдап еді. Бұл - дұрыс, адамгершілік. Бірақ оны Әезхан Қодар түсінбеді.
Мен шын мәнінде мүлде бейтарап адаммын. Алып-қосар ештеңем жоқ. Тек, білейін дегенім,неге Дидар туралы пікір екі түрлі. Әлия Бөпежанова, Әуезхан Қодарлар секілділер мақтайды,ал Әмірхан Меңдеке, Тұрсынжан Шапай сияқтылар іске алғысыз қылады. Неге? Әрине, Әлиялар мен Қодарлар да жалғыз-жарым емес, ал Әмірхан мен Тұрсынжандар да бірен-саран емес. Үлкен екі топ. Неге олай екен деп ойлаймын. Бірақ, миым жетпейді.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Мен де бейтарап адаммын. Неге Дидарды осы марқұм Зейнолла Серікқалиев, Әбіш Кекілбай, Мұқтар Мағауин, Төлен Әбдік, Герольд Бельгер, марқұм Жұматай Сабыржанұлы, Таласбек Әсемқұлов, Несіпбек Айтұлы, Рақымжан Отарбаев, Қуандық Түменбаев, Мейірхан Ақдәулетұлы секілділер мақтайды, ал Әмірхан Меңдеке, Тұрсынжан Шапай, Жұлдыз Әбділдә - Жүсіпбек Қорғасбек сияқтылар іске алғысыз қылады. Неге?
Оны мен айтайын. Дидар, өте талантты жігіт, бірақ шығармашылығы жағынан емес, әрине, өзін-өзі насихаттату, жарнамалау, көшіру жағынан. Өзі таралы Қодар сияқтыларға жаздырады, насихаттатады. Өздерің ойласаңдаршы, Әмірхан мен Тұрсынжан кім, Әлия мен Қодар кім? Сендер кімді мойындайсыңдар, Әлия мен Қодарды ма, Әмірхан мен Тұрсынжанды ма? Осы төртеуінің қайсысы мықты сыншылар? Мәселе осында.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Оны мен айтайын. Әмірхан Меңдеке немесе Жұлдыз Әбділда.
Таяуда дүкеннен сатып алған жаңа кітаптарды парақтап отырғанымда бір мақала көзіме оттай басылды. Сол. «Даудың басы – Басеның бақасы». Баяғыда өтіп кеткен бір хикмет санамда қайта жаңғырғандай болды. Мақаланы асықпай, байыптай отырып тағы бір оқып шықтым. Оқып шықтым да ойға қалдым. Аталмыш шығарма осы түрысында қазақ мәдениетінің көлденең қимасы сияқты, оның жеткен биігін, білігін, кісілігін айна-қатесіз бейнелеп тұр. Есіме түсті, кезінде бұл шығарма «тамаша памфлет» деп бағаланған (әдеби қауымның бірауызды пікірі). Білмеймін. Менің ойымша қазақ әдебиетінде бұрын-соңды болмаған, жауаптасудың жаңа мәдениеті қалыптасып жатыр. «Даудың басы...» осы жаңа бағыттағы даусыз классика.
Көк базардағы сарттардан өрік-мейіз алып көріп пе едіңіз? Алыс өлкеден келген ала шапанды ағайын көзінде әлдебір мейірім нұры ойнап, Құдай атына салиқалы аппеляция жасай тұрып («Бәріміз де Құдайдың баласымыз») өрік пен мейізді өлшей бастайды. Бәрі де дұрыс, таразы түзу. Риза болып пұлын артығымен төлеп, қауқылдасып айрылысасыз. Үйге келіп ашып қарасаңыз, о, керемет, дорбаңыз толған құм мен тас, қыл-қыбыр, әктің сынықтары. Қайта барып дауласып әуре болмаңыз. Дәлелдей алмайсыз. «Мен өрік-мейіз өлшеп бергем. Бәріміз де Құдайдың баласымыз» дейді. Бітті. Біздің сыншымыздың берген жауабы да осы сарттың саудасына ұқсас. Ештеңені дәлелдей алмайсыз. «Мен Атекеңді, сол арқылы тенденцияны әңгіме етіп отырмын» дейді. Бітті. Бірақ сауда жүріп жатыр. Жымысқы кекесін оқырман көкірегіне егіліп кете барды.
Ал енді аталмыш сауалға сыншымыз қалай жауап беріпті? Ол жауабының басында Атекең жайлы үлкен тарау енгізген. (Құрметті оқырман, бұл жерде аталмыш мақаладан құлаш-құлаш цитата келтіру шарт емес, өзіңіз оқыңыз!). Бұл не үшін керек дейсіз ғой? Мақсат айқын – оппонентті полемикаға жеткізбей жеңу керек, масқара ету керек. Сол себепті шалшыққа аунатып-аунатып отырғызып қойған. Отыр. Сол жақта – білгенін биязы ғана жеткізген, даусы сыбырға жақын көкшетаулық автор. Оң жақта – қаламын ойнатып ащы жымиған (құдды тергеуші) сыншы достымыз. Нөпір сөз. Қабындаған кекесін. Шынын айту керек, көне билердей қаулай сөйлеген сыншы кімді болса да еліктіріп әкеткендей. Әрине, құрметті оқырман, бұдан кейін қандай кеп болса да сіз сыншы жағындасыз. Бұны шеберлік дейді. Теңдесі жоқ шеберлік. Дәлірек айтқанда, теңдесі жоқ шулерлік. «Уникум шулерлік» дер еді бұндайда Асекең (Асқар Сүлейменов).
Сыншы достымыз кім? Кімді айтып отырсыңдар? Түк түсінсем бұйырмасын.
Ғалимұрат
Бұрынғы және кейінгі қызметтестер, талантты жорналшылар, бір-бірінмен дауласқанды қойсандаршы!
Пікір алынып тасталды!
Тағы да қайталаймын, мықтап жадыларыңа түйіп алыңдар:
Мына арада Әмірхан мен Тұрсынжан туралы айтылып қалыпты ғой. Демек, сол екеуінен көгеріп, көктеп өскен біреулер болды. Мен сендерге айтайын, Дидардың сыншылары Әмірхан мен Тұрсынжан емес. Дидар олардың сынын оқымайды да. Себебі оған керек емес. Хэм қария айтпақшы: Жазушы жазу үшін сыншыларын оқымайды.
Батыр
Ылғи өтірік,Дидар туралы Әбіш, Мұхтар мағауин, Төлен Әбдіктер ешуақытта жазбайды. Меніңше жазған да емес. Мүмкін, жай ғана аванс ретінде бір-екі ауыз пікір білдірген шығар! Ол да мүмкін емес сияқты. Меніңше, осының көбін Дидардың өзі жазып отыр. Өйткені, ол өзін -өзі қалай жарнамалауды әбден меңгерген. Нақ сол тәсіл!
Қаламдас дос! Рәсімді бұзып енді өзіңе жүгінейін. Сенің кебіңе түсіп мен де біраз бұралқы сөз қуаладым. Сені мазақ қылу үшін емес. Қолыңнан келіп тұрғанда, күшің жетіп тұрғанда адамды қорлағаннан оңай нәрсе жоқ. Осыны ұғындыру үшін айттық айтатынымызды.
Білем, бұл елде ешкім ешкімді ешқашан құрметтеп көрген емес. Бір сөзіңде біз әлемдегі ең жабайы елміз депсің. Бұл сөзді аузыңа Құдай салған болуы керек. Рас айтасың. Жабайы елміз. Бірақ қандай жабайы елдің перзенті болсаң да, яғни қандай жабайы болсаң да сайысқа бел шешіп түскеннен кейін тымқұрмаса рәсімдік мәдениетті ұстану – парызың.
Полемиканың стилі оның предметінен маңызды («,стиль полемики – важнее предмета полемики»). Осыны есіңе салғым келеді. Басқаның ойын, нанымын, ырымын, басқаның дүние-танымын, асылын құрметтей білуімізге қарай – адамбыз. Осыны жадыңа мәңгі тұт.
Бұны ұғыну үшін данышпан болу шарт емес. Міне, осындай ең қарапайым, элементар нәрселерді ұғынғаныңнан кейін сұхбатымыз ары қарай жалғасады. Жалғаспауы да мүмкін. Айналып келгенде бәрі де өзіңнің алғырлығыңа байланысты.
Несіне Дидар Амантайды қорғаштайсыңдар. Жел соқпаса, шөптің басы қимылдай ма? Өліп кетсеңдер, өліп кетіңдер, Дидар жазушы емес, көшірмеші. Оны Роза Мұқанова дәлелдеп тұрып жазды ғой!Казаковқа дейін қалай көшіргенін, мысалмен келтіріп жазды ғой! Неге сонда Дидар ақталып жазбады? Ал енді бұған не дейсіңдер, Дидар мен Дидардың құйыршықтары.
Иә, Дидардың ондай әдеті бар енді. Ептеп-септеп, жиендік жасап жібереді.
Егер шынымен осылай болса, өлім ғой! Сенеген қойым сен болсаң, күйсегеніңді ұрайын!..
Айтыңдаршы Роза Мұқанова деген кім? Жас қыз ба? Онымен қалай танысуға болады? Казаковты оқып па? Шынымен оқыған ба екен? Ендеше менімен таныстырыңдаршы
Ерлік
Пікір қосу