ақпараттық порталы
2009 жылдың 15 сәуір
күні құрылған
(Сәбит Мұқановтың Әуелбек Қоңыратпаевқа жазған хаты)
«Қазақта бірінші орын Абайға тиемел» дейді Тәкен Әлімқұлов.
Иә, бірінші орын - аманда Абайдікі. Қай заманда да, қай кезеңде де. Сондықтан да Абай туралы абайламай айтып қалуға, асығыс пікір өрбітуге ешкімге де жол жоқ.
Біз бүгін Сәбит Мұқановтың Абай туралы асығыс атүсті айтқан бір пікірін «Қазақ әдебиеті» газетінің оқырмандарына ұсынғанды жөн көрдік. (Бір таң қалғанымыз, С.Мұқанов мұны 30-шы, я болмаса 50-ші жылдары емес, тіпті бертінде айтқан!). Баршамызға сабақ болу үшін.
Құрметті Әуелбек!
Июль-август айларында демалыста болып, Алматыға августың аяғында оралсам, үйде жиналған корреспонденциялардың ішінде «Жұлдыз» журналының сегізінші саны жатыр екен. Соның мазмұнын қарасам, сенің «Романдағы шеберлік туралы» мақалаң жүр. Мен сенің қаламыңнан туған еңбектердің бәрін қадағалап оқитын адамның біреуімін, - өйткені, сен әдебиеттік мәселелердің әрбіріне толғаулы пікірлер айтасың. Мына мақалаңа да сол сөзбен қарап оқып шыққанда байқасам, бас жағы жалпы теориялық жайларды баяндағанмен, көпшілігі «Аққан жұлдызға» арналған екен. Бұл роман туралы айтқан пікірлеріңе қосарым да, аларым да жоқ. Өйткені, баспада көрінген әрбір шығарма туралы әрбір оқырман қандай пікір айтса да ерікті. Тек қана айтарым, мақалаң жолдастық көңілден объективтік түрде жазылған. Оныңа сансыз рахмет.
Дегенмен, кейбір мәселелер туралы аздаған пікір де айтқым келеді. Ең алдымен, мақалада өзің айтқандай, бұл кітап романның бәрі емес, бір бөлшегі ғана. Бұл кітапта Шоқанның туған-өскен жері, ата-бабасы, ата-анасы, балалық шағын өткізген ортасы, Омбыға оқуға бару себебі, ол оқуды қалай бітіруі, сөйтеп қызметке тағайындалу жәйлары ғана сөз болады. Оқырман жұртқа ең қажеттісі: Шоқанның өз қара басының қылықтары мен мінездері, атқарған істері. Бұлар романның екінші және үшінші кітаптарының сыбағасына жататындар. Екінші кітап біраз денделіп қалғанда, жазғытұрым аздап сырқаттандым да, дәрігерлер жазу жұмысынан тиып қойды. Жаздай біраз жал алғаннан кейін екінші кітапты да аяқтау жұмысының үстіндемін. Сәті түссе алдағы қыстың аяғына дейін типографияға тапсырмақпын. Үшінші кітапты 70-71-жылдардың ішінде жазып бітіру дәмесіндемін. Оны тіршілік, саулық, тиыштық білер. Екінші айтайын дегенім, «Абай» романы мен «Аққан жұлдызды» салыстыру жайында. Орыста «Всякая анология относительно» деген сөйлем барын білесің. Бұл рас қағида. Әрбір жеке адамдардың біріне-бірі қандай ұқсас болғанымен дәл келмейтіні мәлім. Сол сияқты, басқа шығармаларға ұқсамаған шығарма ғана оригиналдық бола алады. Аталған романдарға да осы көзбен қарау қажет.
Жалпы, идеялық жағынан Шоқан мен Абайдың арасында ұқсастықтар болғанмен, индивидтік көзбен қарағанда екеуі екі басқа адам.
Ең алдымен ол екеуінің өскен ортасы, алған білімі және ой-өрістерінің кеңдігі мен биіктігі екі басқа. Абай көшпелі қазақ ауылдарының ішінен ұзап шықпаған, ең алдымен - Семейден әрі бармаған кісі. Оның ой-санасы да осы аумақтың төңірегінде. Ал Шоқанды алсақ, қазақ даласының Абай аяқ баспаған көп өлкесін қыдырған, Сібірді түгел аралаған, Орта Азияны түгелге жақын кезген, Орталық Россияны жақсы білетін адам. Сондықтан оның көрген-білгені де Абайдан әлдеқайда кең. Оқу білімінің мөлшерін алсақ, соған байланысты дүние тануын алсақ, Абайды Шоқанмен өлшеуге болмайды. «Орыс мәдениетімен байланысты» дегенде, Абайдың қолы жеткен адамы - Долгополов пен Михаэлис қана. Олар сол кездегі орыстың мәдениетінде де, қоғамдық пікірінде де кішкентай кісілер. Шоқанның араласқандары орыстың және дүниежүзілік ғылымның ең биігіне көтерілген адамдар. Әлеуметтік және таптық мәселелерге келгенде, Абайдың жеткен өресі - гуманизм ғана, оның да абстрактный түрі. Ал Шоқанды алсақ, социалистік идеяға жете алмағанымен сол уақыттағы демократиялық идеяның ең бигіне көтерілген және саналы түрде көтерілген адам. Ендеше, бұл екеудің ой-санасының өрелерін теңестіріп, екеуінің арасынан анология табу қиын. Олардың ұқсастығы көп жағдайда ішкі емес, сыртқы ұқсастық. Сондықтан әрқайсысына әдебиеттік образдары да өз бойларына сәйкес болу керек.
Абайды өз мөлшерінде Мұхтардың жақсы көрсеткені рас. Онда да - бірінші және екінші кітапта ғана. Үшінші, төртінші кітаптағы Абайды, мен өзім, Абайды өсіру жолында алғашқы екі кітаптың жалғасы дей алмаймын.
Ендігі мәселе - Шоқанның әдебиеттік бейнесін, халық тілеп отырған мөлшерде көрсете алу. Жұрттың, олардың ішінде - сенің әзірге оқығандарың «Аққан жұлдыздың» бірінші кітабы ғана. Бұл кітаптар жоғарыда айтқандай, Шоқанның ата тегі, туған жері, балалық шағы, Омбыға оқуға кету себебі, қалай оқығандығы ғана әңгіме етіледі. «Ал, енді Шоқанның өзі қандай дәрежеде өсті және не істеді?» деген сұрауларға жауапты кейінгі екі кітап (мүмкін үшеу болады) баяндап беруге тиісті. Екінші кітап жазылу жағынан еңсеріле бастаған кезде науқастанып қалдым да, дәрігерлердің ұсынысымен жазуды біраз уақытқа доғаруға тура келді. Төрт-бес айдай дем алған уақытта біраз тыныққан, ой жағынан да, бой жағынан да қуат жинаған сияқтымын. Сол қарқынмен тағы да қағазға отыра бастадым. Сәті қаншалық боларын алдағы күндер көрсетуге тиісті. Өз бойымда халықтың бұл шығармаға артар үмітін түсінетін сияқтымын. Сол үмітті ақтауға тырысам.
Екінші кітаптың үлкен бір кесегі «Жұлдыздың» биылғы октябрь, ноябрь сандарында басылып жатыр. Оны оқығаннан кейін, пікіріңді хатпен болса да білдірсең, алдын ала көп рахмет айтам.
Қаламдастық сәлеммен, Сәбит Мұқанов.
«Қазақ әдебиеті» газетінен алынды
Абай жүрегінің, Абай рухының, Абай санасының географиясына ешқандай география жете алмайды. Алланың әрбір пендесіне беретін биіктігі мен бұл өмірдегі орны, миссиясы әрқалай, әр деңгейде. С.Мұқанов өзін Әуезовпен салыстырамын, сол кісімен әдеби жарысқа түсемін деп қазақтың маңдайына біткен ұлы данышпанына қалай тіл тигізіп алғанын байқамай қалған сыңайлы.
Бұл пікірім үшін Алла өзі кешірсін! (О дүниеліктер туралы теріс сөздер айтуға болмайтын шығар)
Арай
Жер хабарын бермесін, Сәбит атамнын логикасына сүйенсем, мен Шоканнан да ірі екенмін. Неге десеңіз, мен Шокан бармаган жердің көбіне бардым. Шокан оки алмаған, гуламалардын біразын окыдым. Обшым, Абай да менің касымда ешкім емес. Асстапыралла! Кудай кеше гор.
Абайға жетер адам жоқ.Ол 1000 жылда бір туатын адам сіз олай мақтанбаңыз!!!!!!!!!!!!
http://files.gw.kz/jr467esjh0.html?lang=kz Осы сайттан Зейнолла Қабдолдың
жазған кітабы Менің
Әуезовімды өзіңіздің компютерлеріңізге құйып алып оқысаңыздар болады!Сәбит Мұқанов туралы бар.12-бет.Суретке түсіріп алдым кітаптың беттерін.
Шоқанның оқуы терең екені рас. Ал жазушысы (Сәбит)жазуға өресі жетпеді сауатсыз, жәй әңгімешіл адам. Егер Шоқанды Мұқтар жазғанда дүниежүзілік әдебиеттің алтын қорына қосылар еді. АБАЙДЫ ат кекіліндей тобықтыдан әлемдік деңгейге шығарды. "АБАЙДЫ" оқымағандардың шала қазақ,ұлтсыз,рухсыз,мәңгүрт болып жүргенін көріп жүрміз. Салмырза
Шоқанның оқуы терең екенін мойындағаныңа рахмет. Егер Шоқанды Мұқтар (дұрысы -Мұхтар) жазса... дегеніңе келісу қиын. "Абай жолының" кемшіліктері бар дегенді айтқан жалғыз Сәбең емес. "Абай жолын" қатты сынағандардың ішінде Ғабең де болған. Және Ғабеңнің де, Сәбеңнің де сындары орынды. Сәбең соңғы томдарының кемшін тұстарын сынаса (Мұхаңның Қазақ жұмысшы табының қалыптасуын көрсету үшін көптеген жасандылыққа барғаны рас қой) Ғабең Абайдың образы Құнанбайдың образынан әлдеқайда солғын шыққанын айтқан. Және бұл сөзсіз шындық! Мұхтар Мағауин Базаралы сияқты ұрыны көкке көтергенін айтқан. Б.Сапаралин және басқалар Құнанбайдың кейбір озбырлық деген істері мұсылмандық тұрғыдан әділдік екенін айтқан. Әлі де жалғастыруға болар еді, бірақ уақыт тар. Айтпағым, ұлыларды сынауға болады. Бірақ ол үшін өзің де биік болуың керек. сәбең сондай биік тұлғалардың бірі. "Абайды" оқу керек. Бірақ жалғыз Абаймен шектелуге болмайды. Сәбеңді өз басым рахаттана оқып, оның жазғандарынан үлкен ләззат алам. Жалпы, Сәбең туралы жаңсақ пікірлер көп айтылып жүр. Оның сыры өзімізде, рушыл пәс ниетімізде.
Қабыл
Абай да, Шоқан да Ұлы тұлғалар! Сәбит Мұқанов пен Мұхтар Әуезов әйбат жазушылар! ал мына мақалаға келсек кенес одағы дәуірінде жазылған хат. кенес одағы қазақтың бал қаймақтарын бір біріне айдап салып, небір есіл Ердің сағын сындырғандарын білесіздер ғой...
ПыСы. неге хаттын түпнұсқасы ілінбеген,қайдан білеміз кім жазғанын? сканерлеп іліп қоюға болатын шығар.
Қарындасым, мерекеңмен! "Әйбат" депсің, өзім болдың ғой! Қай жылы келіп едіңдер?
Қалқам, түрің адам шошырлық екен. Мына суретіңді сканерлеп, тыңдамайтын балаларды қорқыту үшін пайдалансам, авторлық құқығың бұзылмас па екен?
Ассалаумагадейкум қадірлі жамағат! Иә, Абай (р.ғ) сол заманға сай жіберілген Құдай Тағаланың сүйген құлы. Ол кісі өз миссиясын толығымен орындап кеткені баршамызға аян. Абайдың мақсаты жүрек еді, ал Сәбит ағамыздың айтқаны басқа мәселе еді. Жүрек пен дүние ешқашан біріккен емес және оған Құдайдан пәрменде жоқ!
Ай, ағайындар! Қит етсек кеңестік кезеңді, совет өкіметін жамандай салуды қойсақ, ең болмаса азайтыңқырасақ қайтеді? Сол өкіметтің арқасында атқа мінгендердің не өздері, не ұрпақтары емеспіз бе? Бүгінде сол өкіметтің көптеген жеңілдіктерінен айрылып отырған жоқпыз ба? 2. Шоқан мен Абайды, Мұхтар мен Сәбитті шендестірмелік,әрқайсысының тек өзіндік деңгейі бар. Ал Абайдың ғажап кең ойлы ақындығы, ұлылығы -құдай құйып бере салған сый ғой қазекеме! "Қазақтың бал қаймақтары" десек, кеше олар бірін бірі құртты, шамаларыңыз келсе, архивті
ақтарып байқаңыздар."Халық жауын" шығарған Ленинді, оны қолдаған Сталинді,т.б. кінәлі дейміз, рас, дұрыс, бірақ "жалық жауы болған" қазақтардың тізімін Кремль
жасап берген жоқ, өзіміз жасадық, масқара мәселе - сол! Ұлар.
Жалпы Сәбит Мұқанов - абайтану ғылымына айтарлықтай үлес қосқан ғалым.Ертеректе де, өмірінің соңғы кезінде де қым-қиғаш пікір айтқан да осы - Сәбең. Абайды Шоқанмен салыстыруында бір жағынан өз кейіпкеріне деген жақындық жатса, екінші жағынан іштей Әуезовпен бәсекелестіктің сұлбасы менмұндалайды. Қалай деген күнде де "әдебиеттің атымтай жомарты" атанған Сәбең осы пікірді айтты. Ал енді оны қайта-қайта қазбалап, өткен адамның артынан топырақ шаша бергеніміз жараспас.
Әдеттің Қасқыры. Семей
Сәбеңнің Атымтай жомарттығы әдебиетте ғана емес, күнделікті тұрмыста да молынан байқалатын. Оның кеңдігі, тіпті бейтаныс адамдарға деген мейірі оны білгендердің аузынан түспейтін, тіпті аңызға айналған. Ал оның білімпаздығы, эрудициясы адам таңқаларлықтай. Оның романдары ғана емес, Советтік үкімет пен партияның тапсырмасымен жазған очерктерінің өзі соншалықты тартымды жазылғанын соңғы кезде аңғарып жүрмін. Не десеңдер, о деңдер, жігіттер, Сәбеңдей қазақ тұрмысын, тарихын білгендер аз. О кісі расында да тұтас бір энциклопедия екенін және кез келген тақырыпты қызықты баяндай білетін ғажап дарынын сезінгің келсе, шығармалар жинағының кез келген томын ашып, кез келген беттен бастап оқып көр. Бірақ, оны түсіну бір ауыз былшылдарыңды сауатсыз жазатын сендердің қолдарыңнан келмес.
Тарихтың осындай шындық беттерін ашып, шаң басқан санамызды сілкіп отырған дұрыс.Сәбит Мұқановтың осы әңгімесі кезінда талай шаруаға қырсық болғанын осы күнгі ұрпақ білмейді.Демек,мына жарияланымға шамданатындар, кешірсін. Анда-санда былығымызды ашып, қажет болса, мойындап отырайық. Сырқат адам ащы дәрі ішпей ме?Жараға ащы дәрі жақпай ма? Шындық есіктен сығалай бастаса, берекеміз кетеді.Мына ұрпақты да өзіміз сияқты екіжүзді етіп тәрбиелемейік.Ал, енді ұзақ, тарихи перспективада Мұхтар мен Сәбитті салыстыру,Ай мен Күннің қайсысы керегірек беген сияқты.Мәселенің мәнісіне тереңірек үңілейік,өзімізді өзіміз алдамайық.Мына аса құнды құжатта әркім өз кейіпкеріне тартып тұрған жоқ.Үлкен ғылыми проблема көтерілген, екі көзқарас, екі тенденция, қажет десеңіз, қазақ мәдениеті мен тарихының тағдыры туралы, осы мұраны жас ұрпақтың қалай игеруге тиіс деген мәселелерге бастайды,
Дәп осы Сәбеңнің әңгімесі еш шаруаға қырсық боғлан емес. Бос долбар, воинствующий надандық
Сабит Муканов 37-38 жылдары Алаштын Арыстарынын бирнешеуин каралап,жазыксыз жапа шектирген адам.
Сәбит Мұқанов қызыл террордың қақаған жылдарында Ахмет Байтұрсынов туралы аса жоғары баға берген ер азамат.
Сабит Муканов, Жамбыл Жабаев, Тұрар Рысқұлов дегендерге Тарих әлі әділ баға, қатал сын айтып үлгірген жоқ. Олар біз ойлағаннан әлде қайда төмен адамдар болғаны ақырын-ақырын ашылады. тек рушылдық деген бір мінез өз руының сойылын соғуда шындықты бетке ұратыны қынжылтады.
Сен түк білмейтін надансың,мәңгүртсің.
Тұрар Рысқұлов ұлы тұлға!Тек қана қазақ халқының қамын ойлаған ұлтына адал азамат.сталинмен ашық айқасқан адам.
Біз қашан таза әдеби талдау, пайымдау дегенді үйренер екенбіз? Біздегі соқырлық шелінен қашан айығамыз? Сәбит хатында мен өз басым ешқандай әбестік көріп отырған жоқпын. Айтқанының бәрі рас. Ұлы Абайдың Шоқанға қарағанда алысқа шықпағаны рас.Бірақ одан Абайдың ұлылығына нұсқан келмейді. Күнді қолмен жаба алмайсыз ғой, бұл да сол сияқты. Сәбит атамыз өте таза жазушылық тұрғыдан өз көзқарасын білдірген. Соған бола оны бәтқордалауға бола ма? Тіл тигізген дымы жоқ.Бүкіл пікірлерді оқығанда қорланғанымыз-әлі де таяз түйсігіміз.Неге біз Құдайдан басқаға сын пікір айтуға хақымыз жоқ? Абай да, Әуезов те ет пен сүйектенен жаралған. Олардың да болмысында әлсіздігі бар. Қолдан пұт жасау аты аталған екеуін қорлау. Олар шын мәнісінде ұлы!Бірақ соған бола Сәбит атамызды кінәлау қазақтың жаңа ғасырға келсек те өсе алмағандығында.Әйтпесе хат туралы пікірлер бұлай болмау керек еді! Амал не..Меніңше дәл бұл жерде Сәбит Абайды, Әуезовты кінәлайын немесе мұқатайын деген емес, өз шығармашылық жағдайының кейбір сәтін түсіндіргісі келген сияқты. несіне басымды ауырта берейін, пікір жазғандардың басым көпшілігі кешегі күннің тәрбиесімен ауырғандар немесе солардың өмірден өтіп бара жатқан өкілдері. Қазақтың көзі ашық адамдары екі жазушының арасындағы ащы шындықты қара қылды қақ жарғандай талдай алады. Мен өз басым құдайдан басқаға( Абай, Әуезов, Мұқанов т.ст.с) табынбаймын. Әрі Абай десе, Әуезов десе көрсоқырлықпен шыр ете қалатындар сапында емеспін. Лев Толстойды сынап -50 том, Бальзакты - 100, Шекспирді түкке алғысыз ғып 200 ден астам кітап жазылыпты.(Дәлеліміз бар) Бірақ соған бола олардың әлем алдындағы беделіне көлеңке түскен жоқ. Осыдан ақ ойланып көріңіздерші?
Бұл форум әдебиетке арналған форум емес, барлығына арналғандықтан оқырмандар пікірін, көз қарасын бөліскісі келеді ғой. Бұл жерден таза әдеби сараптама күткеніңіз өзіңіздің ағаттығыңыз болар. Дегенмен, Абай мен Шоқанды салыстыру қателік деп ойлаймын. Абай -ақын. Ақынның ақыны. Шоқан-ғалым. Бар жоғы 28 жасында талай жетістіктерге жеткен талантты, талапты асыл қазақ. Бірақ екеуінің жолы да бөлек, жөні де бөлек емес пе? Сөз қадірін білетін қазақ Абайды аса жоғары бағалайды. Мұхтарды да бірегейлігі үшін хан көтереді. Ол көрсоқырлық па? Табынушылық па? Меніңше бұл өнерді мойындау.
Сәбит жүйеге ғана қызмет еткен адам. Сондықтан халықтың жүрегінен Абай мен Мұхтардай орын ала алмады.
Зәуре
Сен сияқты пасықтардың жүрегінен орын алмадым екен деп Сәбеңдер қабағын шытпас еді. Ал халық, қазақ халқы (сендерді, надандарды айтпаймын) Сәбеңе шексіз разы әрі қарыздар. Оны бірақ сен сияқты сауатсыздарға дәлелдеп әуре болудың керегі шамалы.
Әдебиет сыншылары неге оқымайды осыны? Неге қорқады өз атымен өз пікірін жазуға? Екінің бірінің үйінде Абай кітаптары. Сәбитті қазақ әдебиеті бетерінен алып тастау керек.Абайды жүрегіңмен оқып сүйесің.Ешкім заставлять етпейді.Шоқанды кім оқып жүр? Не істеп қойды қазаққа. Сәбит 1-2 романымен өзін сондай ұлымын деген шығар? Қысқасы, қазіргі Әзілхан Нұршайықов, Әбіш Кекілбаев сияқты биліктің артын сүйген ғой кезінде.Өнер туындысы мейлің ол ұлы болсын - халықтық болу керек, яғни ұлылар қай заманда да халыққа жазу керек, өйткені оларды көтеретін патшалар емес, халық.Сәбитті қазақ әдебиеті оқулықтарынан алып тастау қажет.
Сәбеңді қазақ әдебиетінен алып тастау сен түгілі, қырық Назарбаевтың да қолынан келмейді. Қазақ Сәбеңнің шығармаларымен сусындап өскен халық. Әке-шешең болса, солардан сұрап біл. Егер олар сауатты болса әрине.
Ұлылардың бағасын қайдағы бір нашарлар беріп, қорлайтынын қайтерсің!
-Анахарасис
Сен сол "нашардың (Сәбеңді айтам) боғына да тұрмайтыныңды білмей кетесің-ау, байғұс.
Мұхтар Әуезов ұлы тұлға,тау тұлға,біртуар!!!Сәбит кезінде Мұхтар Әуезовты сатып кеткен адам.Мұхтар Әуезовті үкімет үйіне шақырады сол кездің ұлтсызданып кеткен НӘНдері.Қалам қызметін талқылау үш күнге созылады.Мұхтар Әуезовке бәрі жабалады өз ауылымыздың иттері мәңгүрттер,жалмауыз орыстар,ұлтынан безгіп орыстанған сатқындар сәмсұгір сұршин,мәлік ғабдулин дегендер.
Басқаша пікір айтқандардың бәріне абалап үргенің өзіңнің кім екеніңді, дәрежеңді ап-анық айқындап тұр. Сосын, түкірігіңді шашып алқынбай, айтарыңды сауатты түрде айтсайшы. "Қалам қызметін талқылау үш күнге созылады" деген не шатпақ?
Жалпы "Аққан жұлдыз"кімнің шығармасы екен.Қолды болған дүние емес пе,сол сияқты Ботагөз романы. Білетіндер болса түсініктеме берсе дұрыс болар еді.
Қас наданның сұрағы...
Түсіне білген адамға, Сәбең өте орынды, өте ойлы сөздер айтқан. Абай романы туралы да, Абайдың өзі туралы да. Тек оның айтқанын түсіне білетіндер сендердің араларыңда табыла қоймас. Сендердікі жәй айтақтаған жаққа үру ғана. Сәбең Абайды ешбір кемітпеген, бірақ әділ бағасын берген. Шоқанның білімін Абайдың білімімен салыстыруға болмайтыны да рас. Әрине, тереңдік жағынан Абай қазақта алда тұрғаны анық. Бірақ оған сыни көзбен қарауға болмайды деген сөз емес бұл. Абай Алла тағала емес. Жігіттер, Сәбеңнің түкірігіне де тұрмайсыңдар, бәріңді қосқанда.
Сәбеңнің түкірігіне сіз ақ тұрыңыз, бердік сізге сол мәртебені. Халықтан өз басыңызды жеке қойып, сонда сіздікі кінәраттық емес пе? Бірақ халықтан асқан сыншы табылмас жазушыға да, ақынға да, тіпті адамның азаматтығына да. Қазақ тілін білетін Халық болмаса кім бағалар еді Абайды да, Мұхтарды да? Сол сиқты Сәбит ағамыз да бағасын алды. Жоғарыда бір оқырман жазған екен, Сәбеңді оқып өскен ата аналарыңнан сұраңдар деп. Оның жазғандары бір жүйені мадақтап, дәріптеуден аспады. Ал Абай мен Мұхтар әлі күнге дейін, әсіресе қазір рухани азып-тозған жанымызға азық болып отыр. Қазақтың маңдайына жазған осы екі тұлғаны мақтан тұтуға да хақымыз қалмады ма құрығанда? Абайдан мін іздегенше өзін өзін атаған көкектерге сын айтпайсыздар ма?
Зәуре
Қазақтың маңдайына жазған тұлғалар Абай мен Мұхтар ғана емес, Құдайға шүкір, көп. Солардың ішінде Шоқан да, Сәбең де бар. Әрқайсысы қазақ халқы алдындағы өз міндеттерін абыроймен орындап кетті. Олардың артынан түкіру, сендер сияқты дымбілмес нақұрыстардың ғана ісі.
Зауре, алдымен Сәбеңді оқып алып сөйлеген дұрыс болар. Қазақ халқының рухани дамуына Сәбеңнен артық (замандастарының арасында) қызмет еткендер шамалы. Бірақ, оны сен сияқты нақұрыстар түсіне алмайды. Өкінішке орай сендердің өрелерің оған жетпейді. Сондықтан, мұндай әңгіме араласпағаның абзал. Ал мен егер Сәбеңнің түкірігіне тұрсам, өзімді бақытты санар едім. Онда сен сияқты көкектерден әлдеқайда жоғары тұрғаным. Жалпы, ең қиыны ақымақтың ақымақ екенін дәлелдеу. сондықтан, әңгімелеріңе енді араласпаймын. Сендерден де, қазақтың өзекті мәселелерін талқылаудың орнына (солардың ішінде орыстар бізді кеден одағы, ортақ валюта арқылы қайта құлдыққа салғалы тұрғанын), рулық мүддесін көздейтін Абай kz-дан бойымды аулақ салуға тырысам. Сенген қойым сендер болсаңдар... тіфу...
Сәбеңді, әрине, әр оқырман өз деңгейінде түсінеді. Сәбеңді өзіңіз сияқты қазақ әдебиетінің оқырманы ретінде мен де оқыдым. Сіздің дәрежеңізге өреміз жетпей отырғаны да рас болар, бірақ Форум пікір жазуға арналған соң, ой пікірімізді білдіріп жатырмыз. Ақымақ, нақұрыс деп қатты сөз айтатындай еш себеп жоқ.Бұл жерде Абай.кз сайтын жөн жосықсыз кінәлап ала жөнелу, ру туралы мәселені көтере қоюдың да еш қажеттілігі жоқ. Осы сайт авторлары ұлт мәселесін көтеріп отырған жалғыз сайт десе де болады. Біліктілігіңізді қолданып, қайта өз пікіріңізді дәлелдейтін деректер берсеңіз,оқырмандарға да пайдалы және форум одан әрі қыза түспей ме? Форумның мақсаты да сол емес пе?
Сәбеңнің Әуезовке әлдеқандай опасыздық жасапты дегені бос сандырақ. Рас, ол екеуі әдебиет айдынында бәсекелес болса болған шығар, оның несі айып? Қазіргі ақын жазушыларымыздың арасында ондай арпалыс аз ба? Сендер Сәбең сияқты Ұлы тұлғаларды бүгінгі күннің тұрғысынан сынайсыңдар, оларың жөнсіздік. Егер қазіргі ақын жазушылар Сәбеңнің қазақ халқы үшін істеген жақсылығының жүзден бірін істей алса, қазақ бүгінгідей аянышты жағдайға түспе еді. Біле білсеңдер, қазақ халқының қазіргі жағдайы Сәбеңдердің замандағысынан мың есе жаман. Соны неге айтпайсыңдар. Өлген арыстанға кіжінесіңдер келіп...
Абайды Шоқанмен өлшеуге болмайды депсіңдер. Дұп-дұрыс. Өлшеуге болмайды. Салыстыруға болады. Бірақ ол үшін Сәбеңнің өресіндей өре, Сәбеңнің біліміндей білім керек. Сендерге қайда...
Мына хаттан (Сәбит Мұқановтың хатын айтам) о кісінің қаншалықты терең ойлайтынын түйсінуге болады. Ал хатқа басқаша интерпретация беру - ол ақыл-ойы тым жұтаң, әпербақан өлермендердің ісі. Нағыз қызыл большевиктер сондайлардан шыққан.
Абай Мұхаңның ғана еншісі емес. Абай туралы терең зерттеулер жазғандар қазақта, құдайға шүкір, баршылық. Абайтануды бастаған Ахмет Байтұрсыновтар, Әлекеңдер болса, қазіргі көзі тірі классигіміз Мұхтар Мағауиндер жалғастырып, көкжиегін кеңейткен. Абай туралы қомақты да, құнды еңбек жазғандардың бірі һәм бірегейі - Сәбит Мұқанов. Оның еңбегінің құндылығын Мұхтар Әуезов те мойындаған. Әрине, олардың бір бірімен келіспеген тұстарды да болған, оны екеуі де жасырмай жазған. Бұл олардың бір біріне жасаған опасыздығы емес, қалыпты әдеби үдеріс. Сондықтан Абайды Мұхаңа қосақтап қойып, басқаларға итше абалаудың еш қисыны жоқ. Не нәрсені де біліп сөйлеген жөн. Ал Сәбеңді тану, оның ұлы тұлғасына әділ баға беру - келешектің ісі. Бұл туралы М.Мағауин де бір рет те айтып қалған. Ал сендер сияқты қанденше қыңсылап, етектен алу - өздеріңе ғана лайық іс.
Абай KZ-нің редакторлары! Сәбеңнің хатын бергендеріңе рахмет. Бірақ, оның пікірін "атүсті" деп біржақты баға бергендерің жөн емес. Біріншіден, атүсті екенін немен дәлелдейсіңдер? Әйтеуір, Сәбит болғасын, тисе терекке, тимесе бұтаққа деп, ауызға келгенді оттай беруге болады деп ойласаңдар, қатты қателесесіңдер. Жерден жеті қоян тапқандай, сүйінші сұрағандай болып, "атүсті, асығыс" пікір айтыпты, және "тіпті бертінде айтыпты" деп үздіккендеріңмен, бұл сөздеріңнің еш негізі жоқ екені әрбір ойлы оқырманға айдан анық көрініп тұр. Қайта Сәбең өзінің сендерден әлдеқайда биік тұрғанын тағы бір дәлелдепті. біле білген, түсіне білген адамға, Сәбеңнің осы хатта айтылған ойларында терең сыр жатыр. Бұл жерде Абайға тіл тигізу деген атымен жоқ. Тек оның өзі де адам екенін, және сонысымен қазаққа қымбат екенін тұспалдап айтқаны байққалады. Жалпы, бұл хат Абай.kz-ның өңшең шуылдақ, бей берекетсіз, бірін -бірі аяқтан алып, ырылдасқан, қазаққа бес тиын пайдасы жоқ, қарабайыр шала сауатты оқырмандарына емес, өзімен тең оқымысты Қоңыратбаевқа арналғанын еске алайық. Ал Сәбең айтқан пікірлерді әрі дамыта білген адамдарға тұтас бір докторлық еңбектің қарасы көрініп-ақ тұр. "Тең теңімен, тезек қабымен" дейді ғой. Бұл хатқа әркімнің тісі бата бермейді. Соны білсеңдер өздеріңе де көп пайда болар еді.
Бей берекетсіз дегенді Бей-берекет деп оқуларыңды сұраймын. Асыққаннан кеткен қате.
Қазақтар, алданбаңдар! Бұл мақала Сәбеңе емес, қазаққа қарсы жасалған арандатушылық әрекет. Оны ұйымдастырушы "Алтын орда" деп аталатын мұнайшылдар мен адайшылдардың облыстық гәзетінің бұрынғы қызметкері, қазір Абай кз-ның редакторы.Сол себептен де кез келген мақалада "Алтын ордаға" сілтеме жасап, жарнама жасалады. Сол себептен де, Абай -кз-дан "Алтын Орда" гәзетіне тән қазақтың ардақты ұлдарына (батыстық болмаса) күйе жағу үрдісі көптеп байқалып жүр.
Сәбең мен Мұхаңды салыстырушылардың назарына! Осы порталда Тұрсын Жұртбайдың ондаған жылдар бойы құпия мұрағаттарда отырып жасаған зерттеулерінің негізінде жазылған "Алашым -ұраным!" аты үш кітабының жарыққа шығуына байланысты берілген интервьюі бар. Сонда мына жайлар да айтылған:
1. Сәбит Мұқанов Алаша ардақтыларының үстінен арыз жазыпты деген сыбыс өтірік, оған еш дәлел табылмаған.
2. Мұхтар Әуезов тергеу 20-шы жылдары НКВД тергеу барысында босаңдық танытып, көп мәлімет берсе керек.
3. Ғабит Мүсірепов аймауытовтың басылмаған романын сақтауға алып қалып, артынан құртып жіберген. Ал өзі Жүсіпбектің стилін де, тақырыбын да пайдаланып кеткен. (Ғабиттің Аймауытовқа еліктейтінін кезінде Сәбең де жазған).
4. Шерхан Мұртазаның аспанға көтерген "Қызыл жебесі" Тұрар Рысқұлов нағыз сатқын болған, Алаш ардақтыларының бәрінің үстінен арыз жазып, атылуының себебі болған.
Енді Мұхтар Мағауиннің Абай туралы эссесінен дерек:
Мұхтар Әуезов Абайдың алғашқы зерттеушісі Әлихан Бөкейханұлы болғанын жақсы біле тұрып, ол туралы ешқашан аузына алмаған, тіпті "бертін уақыттарда да". Ал ол туралы айтпақшы болған Мағауиннің аузын жауып отырған.
Ал енді Мұхтар Әуезов пен Сәбит Мұқановтың арасындағы дау туралы. Сәбең өзінің Абай туралы зерттеуінде Абайдың кіші әйелі Әйгерім мен Біржан салдың арасындағы ашыналық қатынас туралы ашық жазады. Мұхаң осыған бұлқан-талқан болып ашуланып, Сәбеңе қарсы шығады. Бұл жерде кімдікі әділ? "Абай жолын" оқысаңыз, Біржан сал мен Әйгерімнің арасындағы қатынастарды саралап шықсаңыз, Сәбеңді айдан анық ақиқат екеніне күмәнданбас едіңіз.
Абай жолының" бір кемшілігі туралы Ғабең мына мағынада айтқан: "Роман орысша ойлап, қазақша жазылған сияқты әсер қалдырады". Және:
"Құнанбайдың шешендігі туралы көп айтылса да, олардың ауыздарынан шешендерге тән сөздер сирек шығады". Бұл сияқты мысалдарды әлі де келтіруге болады, бірақ мәселе басқада. Советтік дәуірде әр халықтың бір ақыны, бір жазушысы болған, қалғандарының бәрі түкке тұрмайды деген саясат жүргізіліп келді. Сәбеңе қарсы сөз айтушылар сол саясаттың аясынан шыға алмай жүрген, жарымжандар. Мұхаң да, Сәбең де, Ғабең де кемшіліктен ада емес. Соған қарамастан үшеуі де қайталанбас тұлғалар, ұлы суреткерлер. Азын аулақ адами кемшіліктері оларға көлеңке түсірмеуге тиіс. Сәбеңнің дархан талантына, азаматтық ұстанымына, туған даласындай кең пейіліне әрбір саналы қазақ юас июі керек.
Бір цитата.
"Контреволюционно-националистическая алашординская интеллигенция долго пыталась преобразить Абая и выдать его за родоначальника буржуазно-националистической поэзии. Они искажали, суживали и в своих классовых интересах грубо-невежественно и превратно толковали Абая".
Бұны кім жазды деп ойлайсыз? Сәбит Мұқанов па? Жоқ, қателесесіз. Мұхтар Әуезов. "Мұхтар Әуезов . Абайтанудан жарияланбаған материалдар. "Ғылым баспасы. А-А. 1988" 22 бет.
Базарайгүл деген қыздың ойы да орынды екен. Өзі де әдемі қыз екен, пікірі де әдемі.
http://files.gw.kz/jr467esjh0.html?lang=kz Осы сайттан Зейнолла Қабдолдың
жазған кітабы Менің
Әуезовімды өзіңіздің компютерлеріңізге құйып алып оқысаңыздар болады!Сәбит Мұқанов туралы бар.12-бет.Суретке түсіріп алдым кітаптың беттерін.
Рушылдық Зейнолла Қабдолов секілді ғажап тұлғаларды да орға жыққанының дәлелі. О кісі Ә. Нұрпейісовтің айтағымен өз абыройын өзі шайқады ғой, жер хабар айтпасын.
З. Қабдолов, Ә. Нұрпейісов, Т. Ахтановтың рушылдық әрекеттері Қабдеш Жұмаділовтың "Ғажайып дүние" деп аталатын ғұмырнамалық кітабында молынан сипатталған. Тауып алып оқысаңыздар, көп нәрсеге көздерің ашылады.
Нұрпейісов, Қабдолов, Ахтановтар бастаған рушылдардың Ілияс Есенберлинге (оның "Алтын Ордасы" Лениндік сыйлыққа ұсынылған тұста) қарсы жасаған әрекеттері туралы Мұхтар Мағауин мен Қабдеш Жұмаділовтің ғұмырнамалық романдарында айқын жазылған. Қол тигенде цитаталар келтірермін.
Тағы бір цитата:
"- Айналайын! Бар алғысым мынау екі орысыма. Баламнан көрмеген, байымнан көрмеген, құдайымнан көрмеген рахым мен достықты осы еккеуінен көрдім! Садағаң кетейін..."
Бұл кімнің кейіпкері деп ойлайсыз. Сәбит Мұқановтікі ме? қателесіз! Мұхтар Әуезовтікі! "Мұхтар Әуезов. 20-томдық шығармалар жинағы, 7-том, 17 бет"
Орыстарды бұлай дәріптеу Сәбеңнің ойына да кірмеген.
Пікір қосу